Di sản văn hóa đặc biệt của người Chăm giữa dòng chảy hiện đại

Kỹ thuật làm gốm cổ xưa nguyên vẹn giữa đời sống hiện đại

Làng gốm Bình Đức (xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng), từ lâu đã nổi tiếng là một làng nghề truyền thống lâu đời của cộng đồng người Chăm. Nghề gốm nơi đây gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt, phong tục tập quán và tín ngưỡng bản địa, được trao truyền theo hình thức "mẹ truyền con nối" qua nhiều thế hệ.

Không nhộn nhịp, ồn ào như nhiều làng nghề khác, Bình Đức nép mình trong không gian cộng đồng hơn 400 hộ dân, lặng lẽ gìn giữ một di sản văn hóa đặc biệt.

Nghệ nhân Lâm Hồng Sổi biểu diễn kỹ thuật làm gốm cổ của người Chăm.

Điều làm nên giá trị khác biệt của gốm Bình Đức chính là phương thức chế tác thủ công truyền thống gần như còn nguyên vẹn. Đến nay, người Chăm Bình Đức vẫn không sử dụng bàn xoay trong quá trình tạo hình sản phẩm – một kỹ thuật đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước và hầu như đã bị thay thế ở nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Khi đến thăm nhà nghệ nhân Lâm Hồng Sổi, chúng tôi cảm nhận rõ không khí lao động đặc trưng của làng nghề. Từ năm 13 tuổi, ông Sổi đã theo mẹ học nghề làm gốm. Trải qua nhiều thập kỷ, gốm không chỉ trở thành nguồn thu nhập chính mà còn là niềm tự hào, là sợi dây kết nối ông với truyền thống của cha ông để lại.

Theo nghệ nhân Lâm Hồng Sổi, toàn bộ quy trình làm gốm – từ khâu lấy đất sét, pha trộn, nhào nặn, tạo hình, chỉnh sửa, chà nhẵn, nung gốm ngoài trời cho đến chế biến nước màu trang trí sau nung đều được thực hiện thủ công. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Đặc biệt, kỹ thuật nặn gốm không dùng bàn xoay là nét đặc sắc nhất của gốm Chăm Bình Đức. Người thợ không ngồi cố định mà di chuyển nhẹ nhàng quanh chiếc bàn kê, vừa nặn gốm vừa xoay người theo nhịp điệu tự nhiên.

Khách du lịch tham quan làng gốm Bình Đức.

"Bằng đôi bàn tay tài hoa và những bước chân nhịp nhàng, người phụ nữ Chăm đã biến những hòn đất sét vô tri thành những sản phẩm tinh tế. Đây là kỹ thuật dân gian cổ xưa ở trình độ sơ khai của loài người, nay rất hiếm còn được bảo lưu", nghệ nhân Lâm Hồng Sổi chia sẻ.

Sản phẩm gốm Bình Đức chủ yếu là đồ gia dụng truyền thống, được chia thành hai nhóm chính. Nhóm đồ đun nấu gồm nồi, ấm, hỏa lò, khuôn bánh xèo, khuôn bánh căn…; nhóm đồ đựng gồm lu, chum lớn, chum nhỏ, chậu, ống nhổ… Những vật dụng này không chỉ phục vụ sinh hoạt hằng ngày mà còn gắn bó với đời sống tín ngưỡng, lễ nghi của cộng đồng người Chăm.

Nguy cơ mai một làng gốm

Bên cạnh những giá trị văn hóa đặc sắc, làng gốm Bình Đức hiện đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Số lượng nghệ nhân theo nghề ngày càng suy giảm, đặc biệt là lực lượng lao động trẻ. Theo thống kê, hiện nay tại thôn Bình Đức chỉ còn khoảng 40–50 hộ với hơn 60 nghệ nhân duy trì nghề gốm thường xuyên, giảm mạnh so với trước đây.

Nghề gốm Bình Đức của người Chăm ở tỉnh Lâm Đồng.

Theo bà Lư Thái Tuyên, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, năm 2020 nghề gốm Bình Đức còn có 67 hộ với khoảng 150 nghệ nhân tham gia làm nghề, trong đó 42 hộ sản xuất thường xuyên. Đến năm 2024, con số này chỉ còn khoảng 48 hộ với 63 nghệ nhân. Sự suy giảm diễn ra nhanh chóng và đáng lo ngại.

Nguyên nhân chính là người làm nghề không thể sống được bằng chính nghề truyền thống. Thu nhập thấp, công việc nặng nhọc, thị trường tiêu thụ bấp bênh khiến nhiều gia đình buộc phải bỏ nghề để đi làm thuê, làm công nhân, nhất là lớp trẻ.

Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu đất sét ngày càng khan hiếm, giá tăng cao; nguồn củi nung gốm không ổn định; mặt bằng sản xuất chật hẹp, bãi nung tạm bợ cũng ảnh hưởng lớn đến việc duy trì và mở rộng sản xuất.

Biểu diễn kỹ thuật làm gốm cổ của người Chăm.

Dù vậy, đa số phụ nữ làm nghề ở làng gốm Bình Đức, dù đã lớn tuổi, năng suất không còn như trước, nhưng tình yêu với đất sét, với gốm vẫn vẹn nguyên. Với họ, làm gốm không chỉ để mưu sinh mà còn là cách gìn giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng người Chăm.

Một động lực lớn đối với làng nghề là việc UNESCO chính thức ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào cuối năm 2022. Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn mở ra cơ hội để nghề gốm Bình Đức được quan tâm, hỗ trợ đúng mức hơn.

Theo bà Lư Thái Tuyên, để bảo tồn và phát triển bền vững làng gốm Bình Đức, cần gắn bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm. Nghệ nhân cần được hỗ trợ trong việc đa dạng hóa sản phẩm, chuyển từ các sản phẩm thuần túy phục vụ tín ngưỡng, sinh hoạt sang các mặt hàng mỹ nghệ, quà lưu niệm nhỏ gọn, bắt mắt, phù hợp với thị hiếu du khách.

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ở xã Bắc Bình.

Đồng thời, địa phương cần quy hoạch nguồn nguyên liệu, hỗ trợ đầu ra, thay đổi tư duy sản xuất và huy động các nguồn lực xã hội cùng tham gia bảo tồn.

Làng gốm Bình Đức không chỉ là nơi làm ra những sản phẩm gốm mộc mạc, mà còn là di sản sống chứa đựng ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của người Chăm qua nhiều thế hệ. Giữ được làng gốm Bình Đức, cũng chính là giữ gìn một phần hồn cốt văn hóa dân tộc trong dòng chảy hiện đại hôm nay.

Nguyễn Đắc Phú