Dịch hạch nguy hiểm thế nào, tại sao chưa tiêm vaccine đại trà?

1. Dịch hạch nguy hiểm như thế nào?

Theo ThS. Đinh Đức Thiện, Trưởng phòng Kiểm dịch y tế biên giới, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, dịch hạch là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra. Trong tự nhiên, vi khuẩn chủ yếu lưu hành ở các quần thể động vật gặm nhấm và có thể truyền sang người qua bọ chét mang mầm bệnh. Con người cũng có nguy cơ nhiễm khuẩn khi tiếp xúc trực tiếp với mô hoặc dịch cơ thể của động vật mắc bệnh. Riêng dịch hạch thể phổi có thể lây từ người sang người qua các giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người bệnh.

Dịch hạch có ba thể lâm sàng chính là thể hạch, thể nhiễm khuẩn huyết và thể phổi. Thể hạch thường khởi phát đột ngột với sốt, rét run, đau đầu, mệt mỏi và hạch sưng to, đau tại vùng dẫn lưu của vị trí nhiễm khuẩn.

Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu, bệnh có thể tiến triển thành thể nhiễm khuẩn huyết, gây nhiễm trùng toàn thân và tổn thương nhiều cơ quan.

Thể phổi có thể xuất hiện do vi khuẩn lan đến phổi hoặc do hít phải giọt bắn chứa mầm bệnh; bệnh thường diễn tiến nhanh, có nguy cơ suy hô hấp và lây truyền qua đường hô hấp.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dịch hạch có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời, đặc biệt ở thể phổi và thể nhiễm khuẩn huyết. Tuy nhiên, bệnh có thể được điều trị bằng kháng sinh, với khả năng cải thiện tiên lượng tốt hơn khi người bệnh được chẩn đoán và can thiệp sớm.

Vì vậy, khi xuất hiện sốt cao kèm hạch sưng đau hoặc ho, đau ngực, khó thở sau khi đến vùng lưu hành dịch, tiếp xúc với động vật nghi nhiễm bệnh hay người mắc dịch hạch, có vết đốt nghi của côn trùng... cần đeo khẩu trang, thông báo tiền sử đi lại và đến cơ sở y tế ngay. Không tự dùng kháng sinh và tuân thủ hướng dẫn của cơ sở y tế.

Cơ chế bệnh sinh và lây truyền của vi khuẩn gây dịch hạch. Ảnh minh họa AI.

2. Vì sao vaccine dịch hạch chưa được sử dụng rộng rãi?

Khác với các vaccine nằm trong chương trình tiêm chủng thường quy, vaccine phòng dịch hạch không được khuyến nghị sử dụng đại trà trong cộng đồng. Việc cân nhắc tiêm chủng cần dựa trên mức độ nguy cơ phơi nhiễm, đặc điểm công việc và tình hình dịch tễ tại từng khu vực, ThS. Đinh Đức Thiện cho biết.

Nguy cơ mắc dịch hạch ở người không phân bố đồng đều. Vi khuẩn chủ yếu tồn tại trong các ổ bệnh tự nhiên ở động vật; nguy cơ lây nhiễm sang người phụ thuộc vào sự lưu hành của mầm bệnh, sự hiện diện của bọ chét truyền bệnh và mức độ tiếp xúc với động vật hoặc nguồn lây. Do đó, tiêm chủng đại trà cho dân cư ở những nơi nguy cơ thấp không phải là chiến lược phòng bệnh phù hợp với đặc điểm dịch tễ này.

Một vấn đề khác là các vaccine dịch hạch từng được phát triển có sự khác biệt về công nghệ, dữ liệu hiệu quả bảo vệ và phạm vi sử dụng. WHO không khuyến nghị sử dụng các vaccine dịch hạch thế hệ cũ; trong khi đó, các ứng viên vaccine mới vẫn cần thêm bằng chứng về tính an toàn, hiệu quả và khả năng bảo vệ trước các thể bệnh khác nhau.

Trong bối cảnh chưa có khuyến cáo tiêm chủng đại trà, các biện pháp giảm phơi nhiễm vẫn giữ vai trò thiết yếu. Kiểm soát bọ chét và động vật gặm nhấm tại khu vực nguy cơ, tránh tiếp xúc với động vật chết hoặc có biểu hiện bệnh, tuân thủ quy trình an toàn sinh học và phát hiện sớm ca nghi ngờ là những biện pháp quan trọng. Với người có nguy cơ phơi nhiễm cụ thể, cơ sở y tế cần đánh giá từng tình huống để hướng dẫn theo dõi, xét nghiệm hoặc dự phòng phù hợp.

3. Có cần tiêm vaccine dịch hạch khi đến vùng có nguy cơ?

Không phải tất cả những người đến khu vực từng ghi nhận dịch hạch đều cần tiêm vaccine. Quyết định tiêm chủng phụ thuộc vào tình hình dịch tễ tại điểm đến, thời gian lưu trú, hoạt động dự kiến và khả năng tiếp xúc với nguồn lây. Một quốc gia từng ghi nhận dịch hạch không đồng nghĩa toàn bộ lãnh thổ đều có nguy cơ phơi nhiễm cao.

Nhóm cần được đánh giá nguy cơ nghề nghiệp cụ thể gồm nhân viên phòng thí nghiệm có khả năng tiếp xúc với vi khuẩn Yersinia pestis hoặc mẫu bệnh phẩm chứa mầm bệnh. Với người đi du lịch, công tác, nguy cơ có thể tăng khi đến vùng đang có ổ dịch ở động vật, tiếp xúc với bọ chét mang vi khuẩn hoặc người mắc dịch hạch thể phổi. Tuy nhiên, vaccine không thay thế các biện pháp phòng tránh nguồn lây.

Trước chuyến đi, người dân nên cập nhật thông báo dịch tễ, tránh tiếp xúc với động vật gặm nhấm hoặc động vật chết không rõ nguyên nhân, đồng thời phòng tránh bọ chét đốt. Người có nguy cơ phơi nhiễm cao nên tham vấn cơ sở y tế chuyên về bệnh truyền nhiễm để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp.

Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với nguồn lây, người đến từ khu vực liên quan dịch hạch, cần liên hệ cơ sở y tế sớm, theo dõi sức khỏe trong 7 ngày, không chờ xuất hiện triệu chứng. Tùy mức độ phơi nhiễm, nhân viên y tế sẽ quyết định việc theo dõi và cân nhắc sử dụng kháng sinh dự phòng khi có chỉ định.