Điểm chăm sóc người cao tuổi: Người dân ngóng chờ, chuyên gia trăn trở bài toán nhân lực

Việt Nam đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Tỉ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm 11,9% tổng dân số vào năm 2019, dự báo đến năm 2050 sẽ tăng lên hơn 25%.

Lời giải từ mô hình điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày

Bộ Y tế nhận định sự thay đổi nhân khẩu học này mang theo gánh nặng lớn về y tế khi tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh của người dân chỉ khoảng 66,3. Đáng chú ý, trung bình mỗi người cao tuổi mắc 3 bệnh phải điều trị suốt đời.

Tại buổi làm việc về Đề án chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trên địa bàn thành phố diễn ra giữa tháng 3-2026, ông Nguyễn Tăng Minh, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, đưa ra bức tranh thực tế cho thấy hệ thống công lập đang quá tải và rất cần sự chung tay của cộng đồng.

Toàn thành phố hiện có 16 cơ sở bảo trợ xã hội, trong đó 12 cơ sở đang chăm sóc khoảng 6.000 người cao tuổi thuộc diện khó khăn, không nơi nương tựa. Con số này quá nhỏ so với quy mô gần 1,6 triệu người cao tuổi trên địa bàn.

Việt Nam đối mặt với tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Ảnh minh họa: TRẦN MINH

Để giải quyết căn cơ bài toán này, hành lang pháp lý đang được gấp rút hoàn thiện thông qua Luật Dân số, chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7-2026. Luật khuyến khích phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi, bao gồm chăm sóc tại nhà, tại cộng đồng và tại cơ sở chuyên môn.

Nhằm cụ thể hóa quy định này, Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số, trong đó nhấn mạnh trọng tâm phát triển mô hình điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 80% xã, phường triển khai mô hình này.

Mô hình vận hành theo hình thức chăm sóc bán trú ban ngày. Người cao tuổi đến điểm cộng đồng để được theo dõi các chỉ số sinh tồn cơ bản, hướng dẫn kỹ năng tự chăm sóc bệnh lý nền, tham gia các hoạt động văn hóa, giải trí, tập luyện phục hồi chức năng.

Mạng lưới nhân lực phục vụ bao gồm nhân viên trạm y tế, cộng tác viên dân số, nhân viên y tế thôn bản và người hành nghề khám chữa bệnh trên địa bàn cùng các tình nguyện viên. Toàn bộ lực lượng này phải hoàn thành các khóa tập huấn kỹ năng chăm sóc người cao tuổi bài bản mới được phép làm nhiệm vụ.

Về cơ chế vận hành tài chính, dự thảo Nghị định quy định rõ nguyên tắc đóng góp linh hoạt. Theo đó, ngân sách nhà nước sẽ hỗ trợ chi phí khám, chữa bệnh cho đối tượng người cao tuổi cô đơn, bị bệnh nặng, không thể đến cơ sở y tế hoặc cơ sở chăm sóc tập trung.

Đối với những người cao tuổi không thuộc diện này, nếu có nhu cầu tham gia điểm chăm sóc để duy trì sức khỏe thể chất và tinh thần, họ sẽ tự chi trả chi phí dịch vụ. Đồng thời, hoạt động thường xuyên của các điểm chăm sóc ban ngày được duy trì bằng nguồn ngân sách nhà nước hỗ trợ kết hợp với các nguồn kinh phí huy động hợp pháp khác. Cơ quan quản lý đặc biệt khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức chính trị - xã hội và cá nhân cùng tham gia đóng góp để duy trì mạng lưới này.

Phân tích rõ hơn về cách thức vận hành và không gian bố trí, ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), cho biết mô hình này hoạt động dưới sự quản lý trực tiếp của UBND cấp xã, phường. Nhằm tối ưu hóa chi phí và tạo sự gần gũi, trụ sở các điểm chăm sóc này được tận dụng và thiết lập ngay tại các nhà văn hóa, khu thể thao thôn, tổ dân phố hoặc các không gian sinh hoạt cộng đồng sẵn có tại địa phương.

Định hướng của dự thảo Nghị định khi xây dựng điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày là vận hành theo hình thức bán trú nhằm giải quyết bài toán kép cho xã hội hiện đại. Ban ngày, khi con cháu đi làm, người cao tuổi đến điểm cộng đồng để được nhân viên y tế theo dõi chỉ số sinh tồn, hướng dẫn tự chăm sóc bệnh lý nền, đồng thời tham gia các hoạt động giải trí, tương tác xã hội.

Đến chiều tối, người cao tuổi trở về sinh hoạt, nghỉ ngơi tại nhà. Cơ chế này vừa bảo đảm an toàn y tế, giảm áp lực cho người lao động, vừa giữ gìn được sợi dây liên kết tình cảm truyền thống nhiều thế hệ của gia đình Việt Nam.

"Việt Nam có hệ thống an sinh xã hội tương đối phát triển, tuy nhiên cần tăng cường hơn nữa khả năng tiếp cận hệ thống an sinh xã hội của người cao tuổi, mở rộng phạm vi áp dụng của hệ thống an sinh xã hội quốc gia và chương trình trợ giúp xã hội", đại diện Bộ Y tế cho hay.

Lợi thế gần dân nhưng trăn trở bài toán nhân lực

Ông Trần Văn Thắng, 75 tuổi, ngụ xã Gia Lâm, Hà Nội, cho biết bản thân đang mắc bệnh cao huyết áp và tiểu đường. Các con đi làm từ sáng đến tối mịt, ông ở nhà một mình tự xoay xở việc ăn uống và uống thuốc.

"Nếu ngay tại khu vực sinh sống có điểm chăm sóc ban ngày, tôi sẽ đăng ký tham gia ngay để được nhân viên y tế theo dõi huyết áp định kỳ, đồng thời có không gian sinh hoạt, trò chuyện cùng những người đồng niên", ông Thắng chia sẻ.

Tương tự, bà Nguyễn Thị Quy, 64 tuổi, ngụ xã Nguyễn Trãi, Hưng Yên, hiện bị thoái hóa khớp nặng, việc đi lại trong nhà gặp nhiều khó khăn. Con cái bà làm việc tại khu công nghiệp theo ca kíp nên bà thường xuyên thui thủi một mình.

Bà Quy kỳ vọng điểm chăm sóc ban ngày tại nhà văn hóa sớm hoạt động để những người già yếu như bà được y tế cơ sở hỗ trợ chăm sóc ban ngày, tối đến vẫn được về nhà sum vầy cùng con cháu, vẹn toàn tình cảm gia đình.

Theo Bộ Y tế, cần tăng cường khả năng tiếp cận hệ thống an sinh xã hội của người cao tuổi. Ảnh minh họa: TT

Đánh giá về mô hình chăm sóc bán trú ban ngày, một bác sĩ Bệnh viện Lão khoa Trung ương nhìn nhận chính sách này mang lại lợi ích kép về cả thể chất lẫn tinh thần cho người bệnh. Thuận lợi lớn nhất của mô hình là giúp phát hiện sớm các dấu hiệu chuyển nặng. Thực tế lâm sàng cho thấy triệu chứng bệnh ở người già thường rất mờ nhạt, ví dụ viêm phổi không gây sốt mà chỉ biểu hiện qua việc chán ăn, mệt mỏi.

Khi sinh hoạt tại điểm tập trung ban ngày, thông qua việc theo dõi chỉ số sinh tồn cơ bản, nhân viên y tế có thể phát hiện ngay bất thường để can thiệp sớm, tránh tình trạng bệnh nhân nhập viện khi đã quá muộn. Bên cạnh đó, việc được tương tác xã hội giúp người cao tuổi giải tỏa tâm lý cô đơn, từ đó hỗ trợ rất tốt cho quá trình điều trị các bệnh lý nền.

Dù vậy, vị bác sĩ cũng thẳng thắn chỉ ra thách thức lớn nhất nằm ở tính chất phức tạp của bệnh lý lão khoa. Trung bình mỗi người cao tuổi Việt Nam mang trong mình 3 bệnh mãn tính phải điều trị suốt đời, điều này đòi hỏi nhân sự tại các điểm chăm sóc cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc đo huyết áp hay phát thuốc, mà phải có kiến thức chuyên môn vững để xử trí các tình huống cấp cứu cơ bản hoặc nhận diện được tác dụng phụ khi người già phải dùng cùng lúc nhiều loại thuốc.

"Nếu trang thiết bị y tế tại cơ sở không được đầu tư đồng bộ và nhân lực không được đào tạo chuyên sâu về lão khoa, các điểm chăm sóc này sẽ rất khó xử lý những rủi ro y khoa đột xuất", bác sĩ này nói.

Dưới góc độ thực thi trực tiếp tại cơ sở, bà Nguyễn Thị Vân, cán bộ dân số xã Nguyễn Trãi, tỉnh Hưng Yên, chia sẻ sự đồng tình cao với đề xuất của Bộ Y tế. Thuận lợi lớn nhất khi triển khai mô hình là lực lượng y tế, dân số viên tại xã, phường đã nắm rất rõ địa bàn và hoàn cảnh của từng hộ gia đình. Việc tận dụng ngay nhà văn hóa, khu thể thao của tổ dân phố làm điểm chăm sóc giúp người dân dễ dàng tiếp cận, không phải đi xa, đồng thời tiết kiệm được ngân sách xây dựng cơ sở hạ tầng mới.

"Sự tín nhiệm sẵn có của bà con đối với đội ngũ y tế thôn bản cũng là nền tảng tốt để vận động người cao tuổi tham gia sinh hoạt", bà Vân nói.

Tuy nhiên, thách thức trực diện nhất hiện nay là áp lực công việc và cơ chế duy trì hoạt động. Hiện tại, nhân viên trạm y tế và cộng tác viên dân số vốn đã kiêm nhiệm rất nhiều chương trình mục tiêu quốc gia. Nếu cộng thêm nhiệm vụ trực tiếp chăm sóc, theo dõi người cao tuổi ban ngày, bài toán quá tải nhân lực là điều có thể xảy ra.

"Dự thảo quy định hoạt động được duy trì bằng nguồn ngân sách nhà nước hỗ trợ một phần và xã hội hóa, nhưng thực tế việc kêu gọi tài trợ ở các địa bàn khó khăn, vùng ven là không hề dễ dàng. Do đó, để giữ chân lực lượng nòng cốt và thu hút tình nguyện viên tham gia trực tiếp vào mạng lưới này, cần có cơ chế thù lao, đãi ngộ và tôn vinh thật sự rõ ràng, xứng đáng với công sức họ bỏ ra", bà Vân nêu quan điểm.

THANH THANH