'Điểm tựa' pháp lý cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số yếu thế nơi rẻo cao tỉnh Phú Thọ

Giữa những bản làng xa xôi tại các xã miền núi đặc biệt khó khăn của tỉnh Phú Thọ, nơi cái nghèo và sự thiếu hụt thông tin từng khiến không ít đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) lúng túng trước các rắc rối pháp lý, hoạt động trợ giúp pháp lý (TGPL) miễn phí đang dần trở thành “điểm tựa” vững chắc.

Không chỉ dừng lại ở việc cử luật sư hay trợ giúp viên xuống tận thôn bản, ngành Tư pháp đang nỗ lực trao truyền kiến thức cho chính đội ngũ cán bộ cơ sở và những người có uy tín những “cầu nối” sát sườn nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người yếu thế ngay từ gốc.

Khi khoảng cách địa lý từng là rào cản tiếp cận công lý

Tại các xã vùng cao, vùng đồng bào DTTS của tỉnh Phú Thọ, diện mạo nông thôn miền núi những năm qua đã có nhiều khởi sắc nhờ các chương trình mục tiêu quốc gia. Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội là sự phát sinh ngày càng đa dạng, phức tạp của các mối quan hệ dân sự, tranh chấp đất đai lâm nghiệp, hôn nhân gia đình và cả những va chạm pháp luật không đáng có.

Báo cáo viên chia sẻ, hướng dẫn cách giải quyết tình huống phát sinh tại cơ sở cho người có uy tín trong cộng đồng xã Thanh Sơn tham dự hội nghị.

Thực tế cho thấy, tại các xã miền núi đặc biệt khó khăn, rào cản về địa hình chia cắt, trình độ nhận thức pháp luật không đồng đều và tâm lý e ngại khi tiếp xúc với cơ quan công quyền vẫn còn hiện hữu.

Khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, nhiều người nghèo, đồng bào DTTS yếu thế thường rơi vào trạng thái lúng túng: hoặc âm thầm chịu thiệt thòi, hoặc tự giải quyết theo phong tục, tập quán dẫn đến những hệ lụy pháp lý kéo dài, thậm chí biến những mâu thuẫn nhỏ trong thôn xóm thành điểm nóng mất an ninh trật tự tại địa phương.

Thấu hiểu thực tế đó, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định công tác trợ giúp pháp lý miễn phí không chỉ là một chính sách an sinh xã hội mang tính nhân văn sâu sắc, mà còn là công cụ thiết thực bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý.

Thế nhưng, để chính sách ưu việt này thực sự thẩm thấu vào từng nếp nhà nơi rẻo cao, lực lượng trợ giúp viên pháp lý hay luật sư ở tuyến trên thôi là chưa đủ. Bài toán đặt ra là phải xây dựng được những “cánh tay nối dài” cắm chốt ngay tại thôn, bản những người hiểu tiếng nói, thuộc phong tục và được bà con tin cậy.

Đưa kiến thức pháp luật về tận “tuyến đầu” cơ sở

Hiện thực hóa mục tiêu lấp đầy khoảng trống pháp lý vùng cao, các ở tỉnh Phú Thọ đã tổ chức Hội nghị tập huấn nâng cao năng lực, kiến thức về trợ giúp pháp lý.

Điển hình như tại xã Thanh Sơn, hội nghị có sự góp mặt của 250 đại biểu gồm những người có uy tín trong cộng đồng và đội ngũ cán bộ cơ sở tại vùng đồng bào DTTS trên địa bàn. Họ chính là những già làng, trưởng bản, bí thư chi bộ, trưởng khu dân cư, hòa giải viên... vốn “ăn cùng, ở cùng, nói dân hiểu, làm dân tin”, là lực lượng đầu tiên tiếp nhận những tâm tư, vướng mắc của bà con trong đời sống hằng ngày.

Tại hội nghị, các đại biểu đã được nghe TS. Nguyễn Đắc Tuân, Giảng viên chính Khoa Pháp luật hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội trực tiếp truyền đạt những nội dung cốt lõi, sát sườn nhất.

Thay vì lối truyền đạt học thuật khô khan, báo cáo viên đã hệ thống hóa một cách mạch lạc, dễ nhớ, dễ hiểu về ý nghĩa nhân văn của hoạt động TGPL cũng như các quy định trọng tâm của Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành.

Qua phần trình bày của chuyên gia, bức tranh toàn diện về chính sách trợ giúp pháp lý đã được làm rõ trước đội ngũ cán bộ cơ sở. Các đại biểu nắm bắt cụ thể diện đối tượng nào được hưởng quyền TGPL miễn phí như người nghèo, đồng bào DTTS cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người có công với cách mạng, trẻ em hay người khuyết tật có khó khăn về tài chính.

Bên cạnh đó, các quyền và nghĩa vụ của người được trợ giúp cũng được phân tích kỹ lưỡng, khẳng định rõ quyền được Nhà nước bảo vệ, tư vấn pháp luật hoàn toàn miễn phí mà không phải chi trả bất kỳ khoản tiền hay lợi ích vật chất nào, đi kèm với nghĩa vụ cung cấp thông tin, tài liệu trung thực.

Hội nghị cũng đi sâu làm rõ nguyên tắc hoạt động, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, điều kiện thụ hưởng cũng như quy trình từng bước tiếp nhận và hướng dẫn người dân hoàn thiện hồ sơ yêu cầu TGPL một cách nhanh gọn, thuận tiện nhất ngay tại địa phương.

“Cầm tay chỉ việc” qua những tình huống thực chiến

Điểm sáng làm nên sức hút và chiều sâu chuyên môn của các hội nghị tập huấn chính là phương pháp tiếp cận thực tiễn của báo cáo viên đã dành nhiều thời gian đi sâu vào kỹ năng thực hành trong việc phát hiện, giới thiệu và hỗ trợ kịp thời các trường hợp có nhu cầu TGPL ngay từ cơ sở.

Bởi lẽ, ở vùng cao, người dân nhiều khi vướng vào lao lý hoặc mất đi quyền lợi chính đáng chỉ vì không biết mình thuộc diện được Nhà nước cử người bảo vệ miễn phí. Nếu cán bộ thôn bản và người có uy tín nhận diện sớm, giới thiệu kịp thời đến Trung tâm TGPL ngay từ khi vụ việc mới phát sinh, hiệu quả bảo vệ quyền lợi cho bà con sẽ được bảo đảm tối đa.

Để cán bộ cơ sở dễ tiếp cận, nắm bắt và áp dụng ngay vào thực tế, báo cáo viên đã khéo léo lồng ghép nhiều tình huống pháp luật thường gặp trong đời sống hằng ngày của người dân miền núi. Từ những tranh chấp ranh giới đất rừng sản xuất, phân chia di sản thừa kế, thủ tục hành chính về hộ tịch, hôn nhân gia đình cho đến các vụ việc vi phạm pháp luật hình sự do thiếu hiểu biết đều được đưa ra phân tích sinh động.

Qua từng tình huống cụ thể, báo cáo viên đã hướng dẫn chi tiết cách thức giải quyết theo quy định của pháp luật, đồng thời đặc biệt nhấn mạnh tính linh hoạt trong vận dụng pháp luật ở vùng đồng bào DTTS.

Nơi đây, lý lẽ nghiêm minh của luật pháp cần được dung hòa khéo léo với các phong tục, tập quán tốt đẹp và tâm lý cộng đồng, kết hợp chặt chẽ cùng sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan, tổ chức hữu quan để vừa giữ trọn cái lý, vừa vẹn toàn cái tình nơi thôn bản.

Tháo gỡ điểm nghẽn từ cơ sở, nhân lên những “cầu nối” công lý

Sức nóng của các hội nghị tập huấn càng trở nên sôi nổi trong phần thảo luận mở. Không còn khoảng cách giữa giảng viên và học viên, các đại biểu là những cán bộ cơ sở và người có uy tín đã thẳng thắn chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời nêu lên những khó khăn, vướng mắc thường gặp khi xử lý các tình huống tại địa bàn.

Báo cáo viên chia sẻ, hướng dẫn cách giải quyết tình huống phát sinh tại cơ sở cho người có uy tín trong cộng đồng xã Thanh Sơn tham dự hội nghị.

Đó là những trăn trở rất thật từ cơ sở: Làm sao để thuyết phục bà con khi họ vẫn mang nặng tâm lý ngại kiện tụng, sợ mất lòng anh em dòng họ? Xử lý thế nào khi người dân thuộc diện được trợ giúp nhưng lại thiếu giấy tờ chứng minh, hoặc hạn chế về ngôn ngữ, chữ viết khi làm đơn yêu cầu? Hay phương thức liên lạc nhanh nhất giữa trưởng bản với cán bộ tư pháp xã và Trung tâm TGPL khi xảy ra vụ việc đột xuất là gì?...

Tất cả những băn khoăn đó đã được báo cáo viên và các đơn vị tổ chức giải đáp thấu đáo, giúp các đại biểu tháo gỡ vướng mắc, rút ra bài học kinh nghiệm và đi đến sự thống nhất cao trong phương pháp triển khai tại cơ sở.

Các hội nghị tập huấn đã mở ra một luồng sinh khí mới cho công tác phổ biến pháp luật và trợ giúp pháp lý nơi vùng cao. Chương trình không chỉ góp phần nâng cao kiến thức, kỹ năng TGPL từ cơ sở, tăng cường khả năng tiếp cận pháp luật cho người dân, mà quan trọng hơn, đã tiếp thêm sự tự tin cho đội ngũ người có uy tín và cán bộ thôn bản.

Trở về địa phương sau buổi tập huấn, các học viên sẽ chính là “cầu nối” vững chắc và tin cậy nhất, ngày đêm bám bản, bám làng để giúp người dân, đặc biệt là người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí kịp thời khi cần.

Khi những “điểm tựa” pháp lý được dựng xây vững vàng ngay từ cơ sở, công lý sẽ không còn là khái niệm xa vời nơi rẻo cao, góp phần giữ vững bình yên thôn bản và bảo đảm không một người yếu thế nào bị bỏ lại phía sau trên quê hương đất Tổ Phú Thọ.