Điểm tựa tri thức cho sáng tạo Việt

Khoảng trống dữ liệu trong sáng tạo

Văn hóa và lịch sử Việt Nam đang trở thành nguồn cảm hứng dồi dào cho thế hệ sáng tạo trẻ. Từ các bộ phim điện ảnh khai thác chất liệu lịch sử, những bộ sưu tập thời trang lấy cảm hứng từ di sản đến các trò chơi điện tử mang màu sắc dân tộc… ngày càng nhiều sản phẩm cho thấy sức hấp dẫn của các giá trị truyền thống trong đời sống đương đại.

Giám đốc điều hành doanh nghiệp sáng tạo Tired City Nguyễn Việt Nam chia sẻ, khát vọng đưa chất liệu văn hóa Việt vào các sản phẩm sáng tạo của người trẻ hiện nay rất lớn. Tuy nhiên, sáng tạo muốn đi xa và bền vững cần được nâng đỡ bởi nền tảng tri thức đáng tin cậy.

Văn hóa đang trở thành cảm hứng dồi dào cho sáng tạo. Ảnh: BVH

Thực tế, nhiều nhà sáng tạo trẻ vẫn đang dành nhiều thời gian tìm kiếm, đối chiếu và kiểm chứng tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Họ không thiếu nhiệt huyết, cái họ cần là những điểm tựa dữ liệu chính thống, có khả năng ứng dụng cao để tự tin sáng tạo mà không làm sai lệch các giá trị cốt lõi.

Khoảng trống dữ liệu phần nào lý giải nguyên nhân nhiều sản phẩm lấy cảm hứng từ lịch sử, văn hóa Việt gây tranh cãi, từ phục trang, kiến trúc, văn tự, hay bối cảnh văn hóa... Điều đáng lo không nằm ở những sai sót cá biệt, mà ở nguy cơ các hình ảnh hoặc diễn giải thiếu chính xác tiếp tục được tái sản xuất trên môi trường số. Qua thời gian, chúng có thể dần định hình những nhận thức sai lệch về bản sắc dân tộc.

Ở góc độ rộng hơn, dữ liệu văn hóa không chỉ là nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp sáng tạo, mà còn là nền móng của chủ quyền văn hóa số. Yêu cầu xây dựng dữ liệu văn hóa càng trở nên cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong sáng tạo nội dung. Các mô hình AI học từ lượng dữ liệu khổng lồ có sẵn trên môi trường số. Nếu dữ liệu về lịch sử và văn hóa Việt Nam còn thiếu vắng trên nền tảng số, chưa được chuẩn hóa, các hệ thống này khó nhận diện chính xác đặc trưng bản địa. Hệ quả là những sản phẩm được tạo ra dễ mang tính pha trộn hoặc xuất hiện các diễn giải chưa phù hợp với bối cảnh, văn hóa Việt Nam.

Theo ThS. Trần Hữu Nghĩa, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, hạ tầng dữ liệu văn hóa hiện nay thiếu đồng bộ và khả năng liên thông chưa cao. Dữ liệu di sản phân tán giữa các bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ và địa phương, trong khi nhiều tư liệu vẫn tồn tại dưới dạng lưu trữ truyền thống hoặc số hóa riêng lẻ theo từng dự án.

Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền và chủ quyền dữ liệu văn hóa số đang trở thành thách thức lớn. Nhiều dữ liệu hình ảnh, hiện vật và tư liệu văn hóa Việt Nam hiện được lưu trữ hoặc khai thác trên nền tảng quốc tế mà chưa có cơ chế quản lý đồng bộ. Trong bối cảnh các nền tảng xuyên biên giới ngày càng kiểm soát mạnh dữ liệu số, việc xây dựng cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và chủ quyền dữ liệu văn hóa quốc gia là yêu cầu cấp thiết.

Kết nối những "ốc đảo", giữ chủ quyền văn hóa số

Trước yêu cầu thực tiễn, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định nhiệm vụ xây dựng và khai thác hiệu quả hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, nền tảng số dùng chung bảo đảm kết nối đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia; phát triển nội dung số, hạ tầng văn hóa số Việt Nam; chuẩn hóa và số hóa toàn diện di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao; quản trị dữ liệu bảo đảm an ninh và chủ quyền văn hóa số…

Từ định hướng này, nhiều chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận đối với dữ liệu văn hóa. Số hóa không nên chỉ dừng ở việc chuyển đổi tài liệu sang dạng điện tử mà phải hướng tới xây dựng các cơ sở dữ liệu có cấu trúc, được định danh, chuẩn hóa, kết nối trên quy mô quốc gia, và có khả năng truy cập, khai thác.

Nghị quyết số 80 đặt ra nhiệm vụ số hóa toàn diện di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Ảnh minh họa: BTMTVN

Những dữ liệu về lịch sử, cổ phục, kiến trúc, mỹ thuật, phong tục hay nhân học được số hóa và thẩm định khoa học sẽ trở thành nguồn nguyên liệu đáng tin cậy cho các hoạt động sáng tạo. Theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và Phát triển truyền thông, Hội Truyền thông số Việt Nam, cần “mở khóa" các nguồn dữ liệu di sản số, qua đó, tạo thuận lợi trong việc phát triển những sản phẩm văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam.

TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhận định, hệ sinh thái dữ liệu văn hóa quốc gia không thể tồn tại dưới dạng những "ốc đảo" số hóa rời rạc và khu biệt. Thay vào đó, cần xây dựng một cấu trúc liên thông đa tầng, trong đó dữ liệu đóng vai trò như "mạch máu" kết nối các chủ thể và liên tục gia tăng giá trị thông qua quá trình chia sẻ, tích hợp và khai thác.

Song song với xây dựng hạ tầng dữ liệu là yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm bảo đảm chủ quyền dữ liệu văn hóa trong môi trường số. ThS. Trần Hữu Nghĩa góp ý, Nhà nước cần xây dựng hệ thống chính sách thống nhất về số hóa di sản, quản trị dữ liệu văn hóa và liên thông cơ sở dữ liệu giữa các ngành, địa phương. Đồng thời, cần hoàn thiện các quy định liên quan đến sở hữu trí tuệ, khai thác dữ liệu số, bảo mật thông tin và đạo đức AI nhằm bảo đảm công nghệ được sử dụng phù hợp với các giá trị văn hóa dân tộc.

Một yêu cầu quan trọng không kém là phát triển nguồn nhân lực liên ngành về văn hóa, lịch sử với khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sáng tạo. Đây sẽ là lực lượng chuyển hóa kho tàng di sản thành sản phẩm văn hóa có giá trị trong tương lai.

Dữ liệu được ví như "nguồn nhiên liệu" của nền kinh tế số, là nền tảng cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Khi sở hữu một nền tảng dữ liệu văn hóa đủ tin cậy, liên thông và giàu khả năng ứng dụng, Việt Nam sẽ không chỉ lưu giữ được bản sắc mà còn có thể chủ động kể những câu chuyện Việt bằng ngôn ngữ của thời đại. Qua đó, đưa văn hóa trở thành một nguồn lực phát triển bền vững và sức mạnh mềm quốc gia.