Phát triển công nghiệp vật liệu: Nền tảng cho tự chủ công nghệ và công nghiệp chiến lược

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phát biểu tại Hội thảo.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, vật liệu không chỉ là đầu vào của sản xuất mà còn là yếu tố quyết định năng lực làm chủ công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu của mỗi quốc gia.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình khoa học và công nghệ về vật liệu, tạo ra hàng loạt kết quả nghiên cứu có giá trị. Tuy nhiên, tỷ lệ thương mại hóa các kết quả nghiên cứu còn thấp, khoảng cách giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp vẫn khá lớn, khiến nhiều thành quả khoa học chưa chuyển hóa thành sản phẩm thương mại và năng lực sản xuất thực tế.

Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong nghiên cứu và phát triển công nghệ vật liệu. Các nhiệm vụ khoa học cần xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp và thị trường, hướng tới tạo ra sản phẩm có khả năng ứng dụng cao, có sức cạnh tranh và tham gia được vào chuỗi cung ứng trong nước cũng như quốc tế.

Thứ trưởng Lê Xuân Định đề xuất xác lập công nghiệp vật liệu là một ngành công nghiệp nền tảng của quốc gia, đóng vai trò tương tự như năng lượng, cơ khí chế tạo hay công nghệ số trong chiến lược phát triển dài hạn. Trên cơ sở đó, cần xây dựng chiến lược phát triển ngành vật liệu gắn với mục tiêu tự chủ công nghệ và làm chủ các vật liệu chiến lược phục vụ các ngành công nghiệp trọng điểm.

Khoa học công nghệ phải trở thành động lực của ngành vật liệu

Theo các chuyên gia, xu thế phát triển công nghệ trên thế giới cho thấy cuộc cạnh tranh công nghiệp trong tương lai không chỉ nằm ở thiết bị hay dây chuyền sản xuất mà còn nằm ở khả năng nghiên cứu, làm chủ và sản xuất các loại vật liệu mới.

Các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới, pin lưu trữ, hàng không vũ trụ, quốc phòng hay sản xuất thông minh đều phụ thuộc trực tiếp vào các vật liệu tiên tiến có hàm lượng khoa học công nghệ cao.

Do đó, việc tiếp tục triển khai các chương trình khoa học và công nghệ quốc gia về vật liệu cần được thực hiện theo hướng tập trung nguồn lực cho các vật liệu công nghệ chiến lược, tránh đầu tư dàn trải. Đồng thời, cần thúc đẩy nghiên cứu liên ngành giữa vật liệu học, tự động hóa, công nghệ số, công nghệ nano và trí tuệ nhân tạo để tạo ra các thế hệ vật liệu mới có giá trị gia tăng cao.

Một trong những giải pháp được nhiều đại biểu đồng tình là phát triển đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu vật liệu, bao gồm các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu, hệ thống thử nghiệm, kiểm định và chứng nhận chất lượng. Đây được xem là điều kiện cần thiết để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến sản xuất và thương mại hóa sản phẩm.

Các chuyên gia cũng đề xuất hình thành những trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia có quy mô lớn, được đầu tư hiện đại, đủ năng lực triển khai các dự án nghiên cứu mang tính dẫn dắt và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển công nghệ lõi.

Song song với đó là việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vật liệu, phục vụ nghiên cứu, dự báo xu hướng công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các nguồn dữ liệu khoa học phục vụ đổi mới sáng tạo.

Quang cảnh Hội thảo.

Hình thành doanh nghiệp công nghệ vật liệu đủ sức cạnh tranh quốc tế

Một nội dung quan trọng được nhiều đại biểu nhấn mạnh là phát triển đội ngũ doanh nghiệp trong chuỗi giá trị vật liệu.

Theo đó, thay vì chỉ tập trung nghiên cứu, Việt Nam cần thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp có khả năng tiếp nhận công nghệ, làm chủ quy trình sản xuất và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây được xem là mắt xích quan trọng để chuyển hóa tri thức khoa học thành sản phẩm, công nghệ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với vật liệu mới và vật liệu công nghệ chiến lược nhằm tạo điều kiện cho sản phẩm nghiên cứu tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.

Tại hội thảo, các đại biểu cũng đề xuất làm rõ tiêu chí phân loại vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai để có cơ sở lựa chọn những phân khúc ưu tiên đầu tư. Việc xác định đúng trọng tâm sẽ giúp tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực mà Việt Nam có tiềm năng tạo đột phá, thay vì dàn trải nguồn lực trên quá nhiều hướng nghiên cứu.

Kết luận hội thảo, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Ngọc Tuấn đánh giá cao các ý kiến đóng góp của các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp. Ban soạn thảo sẽ tiếp thu, hoàn thiện đề án theo hướng bảo đảm tính khoa học, khả thi và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được xác định là động lực then chốt cho tăng trưởng, việc xây dựng một ngành công nghiệp vật liệu hiện đại, có khả năng làm chủ công nghệ lõi sẽ không chỉ tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp chiến lược mà còn góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, bảo đảm an ninh kinh tế và tăng cường sức cạnh tranh của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.