Diễn đàn tháng 10: Từ góc độ xã hội học lý giải người tử tế vẫn rẽ vào 'lối tắt'

Ảnh minh họa: AI

Nếu gian dối là chuyện của người xấu, ta chỉ cần tìm và loại bỏ họ. Nhưng cách giải thích ấy không đủ, vì hai quan sát. Thứ nhất, người vi phạm thường không phủ nhận chuẩn mực; họ chỉ tìm lý do để trở thành ngoại lệ. Thứ hai, cùng một hành vi lan nhanh trong môi trường này nhưng hiếm trong môi trường khác, nghĩa là nó phụ thuộc vào bối cảnh xã hội chứ không chỉ vào phẩm chất cá nhân.

Bài viết đề xuất rằng gian dối là kết quả của bốn mắt xích nối nhau: cấu trúc tạo ra động cơ; môi trường mở ra cơ hội và dạy cách làm; ngôn ngữ cung cấp lý lẽ; sự lặp lại biến điều sai thành chuẩn mực mới. 

Cần nói trước một giới hạn: đây là khung để hiểu những gian dối đời thường, không phải là công thức để giải thích mọi vụ án. Các vụ việc lớn, có tổ chức và gắn với quyền lực còn có những cơ chế riêng.

Mắt xích 1: Động cơ của hành động

Năm 1938, Robert Merton nhận xét, mọi xã hội đều dạy thành viên hai điều: những đích đến đáng theo đuổi (thành đạt, điểm số, chức danh, thu nhập) và những con đường được coi là chính đáng để đạt được chúng. 

Khi đích đến được tôn vinh mạnh hơn nhiều so với con đường, trong khi con đường chính đáng lại hẹp hoặc không công bằng với mọi người, một số người giữ đích nhưng bỏ con đường. Merton gọi đó là kiểu thích ứng "sáng tạo lối đi".

Ở ta, áp lực ấy mang những cái tên quen thuộc: bệnh thành tích, chạy điểm, chạy hồ sơ, chạy chỉ tiêu. Đích đến ngày nay còn bao gồm cả hình ảnh. Theo Erving Goffman, ta luôn "quản lý ấn tượng" trước mặt người khác như một diễn viên trên sân khấu. 

Khi phần thưởng dành cho hình ảnh nhiều hơn cho năng lực thật, sức người bị kéo về phía "sân khấu" thay vì "hậu trường", nơi giá trị thật được tạo ra. Nhưng áp lực mới chỉ là điều kiện cần. Phần lớn người chịu áp lực vẫn không gian dối. Điều gì phân biệt họ với những người còn lại? Đó là việc của 3 mắt xích sau đây.

Mắt xích 2: Cơ hội hành động

Donald Cressey, học trò của Edwin Sutherland, phỏng vấn những người biển thủ tiền được ủy thác và chỉ ra ba điều kiện thường xuyên xuất hiện: một nhu cầu tài chính mà người ấy thấy không thể chia sẻ, một cơ hội được nhận thấy là sẽ không bị phát hiện, và khả năng tự biện minh. 

TS. Nguyễn Thị Duyên

Bộ ba này về sau được gọi là "tam giác gian lận"; nó xuất phát từ một nhóm đặc thù và vẫn còn gây tranh luận, nên chỉ là một khung gợi ý. Điều mà xã hội học bổ sung là: cả cơ hội lẫn lý lẽ đều mang tính xã hội.

Cơ hội, trước hết, không chỉ là một khe hở kỹ thuật; đó là việc ta nhìn thấy phần việc khuất tầm mắt, và nhìn thấy người khác làm được mà không sao. 

Theo Sutherland, hành vi lệch chuẩn được học thông qua tương tác với những người thân cận, bao gồm cả kỹ thuật và lý lẽ. Khi "nhìn bài", "lách" quy trình, nhận công… thành kinh nghiệm truyền tay giữa bạn học, đồng nghiệp, cơ hội đã trở thành một kỹ năng được xã hội hóa.

Mắt xích 3: Lý lẽ chủ quan của cá nhân

Gresham Sykes và David Matza chỉ rõ, người vi phạm hiếm khi phủ nhận chuẩn mực; họ "vô hiệu hóa" nó bằng những câu nói quen thuộc: "chẳng hại ai" (phủ nhận tác hại), "hoàn cảnh bắt buộc" (đẩy trách nhiệm), "vì gia đình" (đặt lòng trung thành lên trên), "người khác còn tệ hơn" (lên án người khác). 

Câu "ai cũng làm thế" biện minh cho họ. Nhờ vậy, người ta làm điều sai mà vẫn giữ được hình ảnh bản thân như một người tử tế.

Một nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi của Nina Mazar, Amir và Dan Ariely (2008) cũng gợi ý, nhiều người chỉ gian dối vừa đủ để có lợi mà không đánh mất hình ảnh của mình. Vấn đề, vì thế, không hẳn ở chỗ ta xấu, mà ở chỗ ta rất giỏi tự thuyết phục chính mình.

Mắt xích 4: Chuẩn mực chung của xã hội

Khi nghiên cứu thảm họa tàu con thoi Challenger, Diane Vaughan mô tả quá trình "bình thường hóa sai lệch": mỗi lần dấu hiệu bất thường xuất hiện mà chuyến bay vẫn an toàn, dấu hiệu ấy lại được diễn giải là "chấp nhận được", cho đến khi ngưỡng bình thường dịch chuyển xa khỏi mức an toàn mà không ai nhận ra.

Đó không phải chuyện gian dối, nhưng cơ chế này rất đáng mượn: mỗi lần vượt giới hạn mà không gặp hậu quả, giới hạn lại lùi thêm một chút. Một lớp học có vài lần gian lận không bị xử lý, một cơ quan thưởng kết quả mà không hỏi cách làm, một nhóm bạn coi "khéo léo" là phẩm chất, sẽ cùng nhau tạo ra một chuẩn mực mới.

Chuẩn mực mới lại quay về làm mạnh thêm mắt xích đầu, nếu người trung thực không được ghi nhận, còn người "biết cách tạo hình ảnh" được đánh giá cao, thì cái giá của sự trung thực tăng lên; nhiều người hơn rẽ sang lối tắt, và người ở lại càng thiệt. 

Đây là một vòng phản hồi có nguy cơ tự củng cố, và là chỗ cần can thiệp sớm. Cái giá cuối cùng là lòng tin: khi lòng tin giảm, xã hội phải trả thêm chi phí kiểm tra, xác minh, và người trung thực phải liên tục chứng minh mình.

Vụ án Công ty Việt Á, nơi nhu cầu cấp thiết về kit xét nghiệm trong đại dịch bị biến thành cơ hội trục lợi như bài báo đã nêu, là một trường hợp cực đoan, khác xa chuyện nhìn bài về quy mô và cách tổ chức, nhưng cũng cho thấy điều sai dễ lớn lên ở nơi nó không phải trả giá.

Giải pháp tháo gỡ

Tự trọng là điểm tựa bên trong và rất cần thiết, nhưng điểm tựa chỉ vững khi mặt bằng xung quanh không quá nghiêng. Mỗi mắt xích có một cách can thiệp riêng.

- Giảm động cơ: đo lường thành công bằng nhiều thước đo; bớt chỉ tiêu cứng, nhất là chỉ tiêu áp xuống nơi không đủ nguồn lực; mở rộng và minh bạch hóa những con đường chính đáng như học bổng, tuyển dụng, cơ hội.

- Thu hẹp cơ hội: thiết kế đánh giá bớt phụ thuộc vào một bài thi hay một con số (nhiều thành tố, vấn đáp, sản phẩm quá trình); để phần việc khuất tầm mắt cũng có dấu vết và người chịu trách nhiệm.

- Bóc lớp lý lẽ của mỗi cá nhân: gọi đúng tên sự việc, "lách" là lách, "khéo" là gian. Trước những lựa chọn khó, hãy tự hỏi 3 câu: Việc này có đúng không? Nếu người khác biết, mình có xấu hổ không? Nếu không ai biết, mình vẫn muốn làm không? Hãy dừng ở bước nhỏ nhất, vì "một lần" là lúc rẻ nhất để dừng.

- Giữ chuẩn mực: xử lý vi phạm nhất quán, kể cả với người có thành tích; làm gương, vì trẻ học sự trung thực từ những gì người lớn làm. Bảo con nói "bố không có nhà" khi bố đang ở nhà là một bài học con sẽ nhớ rất lâu.

- Bảo vệ người trung thực: ghi nhận công đúng người; có kênh phản ánh an toàn cho người nói thật; khi con nhận lỗi, mở đầu bằng "Cảm ơn con đã nói thật với bố mẹ", vì nếu nói thật bị phạt nặng hơn che giấu, ta đang dạy trẻ rằng nói dối an toàn hơn.