Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026: Tầm nhìn chiến lược và dấu ấn ngoại giao của Việt Nam

Đồng chí Lê Hoài Trung, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao phát biểu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026. Ảnh: An Đăng/TTXVN

Theo nhà nghiên cứu lịch sử và quốc phòng Đông Nam Á tại Malaysia - ông Enzo Sim Hong Jun, sự kiện này không chỉ đơn thuần là một hoạt động ngoại giao định kỳ, mà đã thực sự trở thành một nền tảng chiến lược quan trọng, nơi Việt Nam thể hiện vai trò dẫn dắt trong việc định hình tương lai của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Kuala Lumpur, nhà nghiên cứu Malaysia nhận xét, với sự tham dự của lãnh đạo các nước Lào, Campuchia, Thái Lan, Timor Leste cùng Tổng Thư ký ASEAN và đại diện Liên hợp quốc, diễn đàn đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ về một ASEAN chủ động, tự cường và sẵn sàng kiến tạo vận mệnh của chính mình.

Ngay trong phiên khai mạc, một bước chuyển đổi quan trọng trong tư duy chiến lược của ASEAN đã được xác lập, đó là chuyển từ trạng thái "ứng phó với các cú sốc" sang "chủ động định hình" các quy tắc và cơ chế khu vực. Thủ tướng Lê Minh Hưng, trong bài phát biểu then chốt của mình, đã nhấn mạnh rằng ASEAN không nên chỉ dừng lại ở việc thích nghi với những biến đổi toàn cầu mà phải trở thành tác nhân định hình những thay đổi đó. Trong bối cảnh công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu và chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh toàn cầu, Việt Nam thúc đẩy tầm nhìn đưa ASEAN trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo thay vì chỉ là một trung tâm sản xuất truyền thống. Đây là một định hướng tham vọng, thách thức hình ảnh vốn có của ASEAN là một tổ chức thận trọng và phản ứng chậm, thay vào đó là một ASEAN nhanh nhạy, thực chất và hướng tới tương lai hơn.

Theo nhà nghiên cứu Enzo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định rằng thước đo thành công của ASEAN không nằm ở số lượng văn kiện được ký kết, mà phải ở những kết quả thực tế mang lại cho người dân, doanh nghiệp và các nền kinh tế thành viên. Tuyên bố này cho thấy Việt Nam đang nỗ lực chuyển dịch trọng tâm của diễn đàn từ những thảo luận biểu tượng sang các hành động mang tính thực thi cao. Một trong những trụ cột quan trọng được thảo luận sâu rộng trong ngày đầu tiên là an ninh khu vực với điểm nhấn là ngoại giao phòng ngừa. Thay vì chỉ đưa ra những cảnh báo sớm, các nhà lãnh đạo đã thảo luận về việc triển khai các hành động sớm, xây dựng lòng tin chiến lược và tăng cường chia sẻ thông tin thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt. Đối với Việt Nam, đây là một bước đi ngoại giao khôn khéo, cho phép Hà Nội thúc đẩy các chương trình nghị sự về an ninh biển, an ninh mạng và luật pháp quốc tế một cách hiệu quả mà không tạo ra cảm giác đối đầu trực diện.

Về mặt kinh tế, diễn đàn đã làm rõ một khái niệm mới về tính tự cường: tự cường không có nghĩa là biệt lập hay bảo hộ, mà là tăng cường năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối. Tầm nhìn này được thể hiện thông qua việc hội nhập sâu rộng chuỗi cung ứng, hạ tầng và công nghệ. Đặc biệt, tiểu vùng Mekong được xác định là một động lực tăng trưởng mới của khu vực. Việc Việt Nam thúc đẩy các dự án hạ tầng chiến lược như đường cao tốc Hà Nội - Viêng Chăn hay tuyến đường sắt Lào - Việt Nam không chỉ hỗ trợ các đối tác láng giềng mà còn củng cố vị thế của Việt Nam như một đầu mối hậu cần và sản xuất quan trọng của Đông Nam Á lục địa. Điều này cho thấy sự tương đồng giữa lợi ích quốc gia của Việt Nam và lợi ích chung của toàn khối trong việc duy trì một hệ thống thương mại mở và tích hợp.

Một điểm nhấn nổi bật khác của diễn đàn năm nay là việc Việt Nam đưa các vấn đề công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ tài chính (Fintech) vào trọng tâm chương trình nghị sự chiến lược. Phiên họp về quản trị AI đã nhấn mạnh nguyên tắc "không để ai bị bỏ lại phía sau", trong khi hội thảo về Fintech kêu gọi xây dựng một hệ sinh thái thanh toán xuyên biên giới an toàn, minh bạch và bền vững. Việc thúc đẩy các nội dung này phản ánh rõ nét tham vọng trong nước của Việt Nam trong việc lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng mới. Ông Enzo nhấn mạnh, thông điệp của Việt Nam rất rõ ràng: sự phát triển công nghệ phải lấy con người làm trung tâm, gắn liền với kỹ năng, phúc lợi xã hội và quản trị có trách nhiệm.

Đánh giá về kết quả hội nghị, ông Enzo cho rằng sự thành công của AFF 2026 đã góp phần nâng cao đáng kể vị thế của Việt Nam như một trung tâm ngoại giao năng động của khu vực. Bằng cách đề xuất và duy trì diễn đàn này như một nền tảng thường niên bổ trợ cho các quy trình chính thức của ASEAN, Việt Nam đã giành được quyền định hình các cuộc thảo luận trước khi chúng trở thành lập trường chính thức của khối. Điều này không chỉ nâng cao "sức mạnh mềm" của quốc gia mà còn giúp bảo vệ quyền tự chủ chiến lược của Việt Nam và các nước thành viên khác trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt. Một ASEAN thống nhất và giữ vai trò trung tâm sẽ tạo ra không gian linh hoạt cho các cường quốc tầm trung như Việt Nam vận động mà không bị buộc phải chọn bên.

Bên lề diễn đàn chính thức, Việt Nam cũng đã tận dụng tối đa cơ hội để tăng cường ngoại giao song phương. Các cuộc gặp gỡ với lãnh đạo Lào, Campuchia và Timor Leste đã mở ra nhiều thỏa thuận hợp tác cụ thể về kinh tế và quản trị, biến sự kiện đa phương thành đòn bẩy cho các mối quan hệ đối tác chiến lược quan trọng. Đây chính là những lợi ích "ẩn" nhưng vô cùng thiết thực khi giữ vai trò nước chủ nhà. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay, theo ông Enzo, chính là việc hiện thực hóa các ý tưởng. Uy tín của diễn đàn trong tương lai sẽ phụ thuộc vào việc liệu những định hướng về quản trị AI, ngoại giao phòng ngừa hay kết nối tài chính có được chuyển hóa thành các cơ chế, nguồn lực và dự án thí điểm cụ thể hay không.

Nhà nghiên cứu Malaysia khẳng định, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 là minh chứng cho thấy Việt Nam đang chủ động chuyển mình từ một quốc gia tham gia tích cực sang một quốc gia dẫn dắt và thiết kế chương trình nghị sự. Cơ hội chiến lược của Việt Nam là tiếp tục biến diễn đàn này từ một nền tảng thảo luận thành một quy trình chính sách thực thụ cho ASEAN. Với một tầm nhìn xa và lộ trình thực thi bài bản, Việt Nam không chỉ đang kiến tạo tương lai cho chính mình mà còn đang cùng các quốc gia thành viên xây dựng một ASEAN vững mạnh, thịnh vượng và có tiếng nói trọng yếu trên trường quốc tế.