Diễn đàn 'Xin đừng đánh con!': Cần một 'tấm bằng' làm cha mẹ và sự quản lý tổng thể của Nhà nước

PV: Thưa TS. Vũ Thu Hương, những vụ bạo hành trẻ em kinh hoàng gần đây thường chỉ được giải quyết phần "ngọn" khi sự đã rồi. Theo bà, đâu là lỗ hổng cốt lõi trong hệ thống quản lý của chúng ta khiến đứa trẻ trở nên cô độc ngay trong chính ngôi nhà của mình?

TS Vũ Thu Hương: Cái gốc của vấn đề nằm ở việc Nhà nước đang thiếu một chính sách tổng thể và xuyên suốt cho sự phát triển của một đứa trẻ từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành. Hiện nay, giáo dục chủ yếu tập trung vào việc học kiến thức mà bỏ lỏng giáo dục đạo đức, kỹ năng, đặc biệt là quản lý giáo dục gia đình.

TS Vũ Thu Hương

Chúng ta đang buông lỏng quản lý đến mức kinh ngạc. Ở nhiều địa phương, trẻ em mới học lớp 9 đã nghỉ học đẻ con, tổ chức đám cưới hoành tráng mà không hề có chế tài hay sự can thiệp nào từ chính quyền. Khi việc sinh con diễn ra bản năng mà không có sự chuẩn bị, đứa trẻ mặc nhiên trở thành "vật sở hữu" của cha mẹ. Tư duy "con tôi tôi dạy" đã bị biến tướng thành "con tôi tôi có quyền hành hạ", bởi cha mẹ thiếu cả kỹ năng kiềm chế lẫn phương pháp tâm lý học để đối thoại cùng con.

PV: Chị từng nhiều lần nhắc đến mô hình của Đức như một hình mẫu về bảo vệ trẻ em. Sự khác biệt lớn nhất giữa họ và chúng ta trong việc ngăn chặn bạo hành là gì, thưa chị?

TS Vũ Thu Hương: Đó là sự nghiêm minh và quyền can thiệp tuyệt đối của Nhà nước để bảo vệ quyền trẻ em. Ở Đức, nếu giáo viên phát hiện một vết hằn nhỏ trên người đứa trẻ, cha mẹ có thể phải đối mặt với án tù và con cái sẽ được đưa vào trại trẻ của Nhà nước ngay lập tức.

Nhưng điều sâu xa hơn khiến họ sợ hãi không phải là song sắt nhà tù, mà là việc họ bị tước quyền nuôi con và không được gặp con nữa. Nhà nước xét duyệt đạo đức cha mẹ vô cùng khắt khe trước khi quyết định có giao đứa trẻ trở lại hay không. Họ giám sát sự phát triển của trẻ không phải qua điểm số Toán, Lý, Hóa mà qua khả năng giao tiếp, thể thao, nghe hiểu để xem gia đình có giáo dục con tử tế hay không. Chính sự giám sát liên tục và chặt chẽ này đã tạo ra một "bức tường lửa" bảo vệ đứa trẻ khỏi mọi hành vi xâm phạm thân thể.

PV: Một trong những đề xuất gây tranh cãi nhưng rất quyết liệt của chị là việc cấp "bằng" làm cha mẹ. Chị có thể phân tích sâu hơn về lộ trình này để nó không chỉ dừng lại ở thủ tục hành chính?

TS Vũ Thu Hương: Chúng ta cần xác lập rằng: Làm cha mẹ là một "nghề" khó nhất thế giới và cần được đào tạo. Tôi đề xuất một lộ trình gồm 3 trụ cột:

Đào tạo và điều kiện bắt buộc: Tất cả bà bầu, đặc biệt là người cha, phải tham gia lớp giáo dục để hiểu trẻ em là ai và nhu cầu của chúng là gì. Tôi thậm chí đề xuất: Nếu người cha không tốt nghiệp lớp này, đứa trẻ sẽ không được đặt theo họ bố. Đây là cách buộc người đàn ông phải nhận thức trách nhiệm của mình ngay từ đầu.

Sổ theo dõi giáo dục (giống như lịch tiêm chủng): Tại mỗi cột mốc quan trọng (mầm non, lớp 1, cấp 2, cấp 3), cha mẹ phải được cập nhật kiến thức giáo dục phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi của con.

Bé trai 2 tuổi bị mẹ ruột và cha dượng bạo hành

Cam kết pháp lý: Cha mẹ phải ký cam kết với Nhà nước về việc không bạo hành, không bóc lột sức lao động của con. Nếu vi phạm, thay vì chỉ phê bình, Nhà nước phải áp dụng chế tài từ phạt tiền đến truy cứu hình sự. Khi có sự ràng buộc pháp lý rõ ràng, cha mẹ sẽ buộc phải tìm hiểu con mình nhiều hơn thay vì chỉ áp đặt áp lực thành tích.

PV: Quay lại những vụ án đau lòng vừa qua, thủ phạm thường là mẹ ruột và người tình. Trong mối quan hệ "con anh, con tôi, con chúng ta", áp lực tâm lý thường cực kỳ khủng khiếp. Giải pháp nào để xã hội có thể can thiệp vào những "vùng tối" này, thưa chị?

TS Vũ Thu Hương: Đây là những gia đình có hoàn cảnh đặc biệt, cần sự quan tâm đặc thù từ chính quyền. Thực tế, đa phần những người bước vào mối quan hệ mới không có kỹ năng xử lý mâu thuẫn giữa con riêng và người mới. Người cha dượng thường không đủ kiên nhẫn với tiếng khóc, tiếng mè nheo của một đứa trẻ không cùng máu mủ.

Giải pháp ở đây là Nhà nước phải trở thành "điểm tựa" giải tỏa ức chế. Những người chuẩn bị bước vào mối quan hệ mới cần báo cáo với chính quyền để được tư vấn, tập huấn kỹ năng, thậm chí là ký cam kết bảo vệ quyền lợi đứa trẻ.

Quan trọng hơn, chính quyền phải đưa ra một thông điệp: "Nếu anh/chị gặp khó khăn trong việc dạy dỗ đứa trẻ, hãy gọi chúng tôi hỗ trợ". Khi người cha dượng thấy đứa trẻ quá "láo" hay khó bảo, thay vì trút giận bằng đòn roi trong sự ức chế, họ có thể yêu cầu chính quyền can thiệp giáo dục. Khi sự ức chế được giải tỏa bằng sự trợ giúp của xã hội, những hành vi bạo hành bộc phát sẽ được ngăn chặn từ trứng nước.

PV: Có vẻ như chị đang muốn thay đổi hoàn toàn định nghĩa về giáo dục: Không phải là việc riêng của mỗi nhà, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội?

TS Vũ Thu Hương: Đúng vậy. Giáo dục là một lĩnh vực rất khó, vừa rộng vừa sâu. Nếu không có một hệ thống giám sát đa tầng từ bệnh viện, tổ dân phố đến trường học, đứa trẻ sẽ luôn nằm trong vùng nguy hiểm. Chúng ta cần những chính sách nhân văn và thực tế. Chỉ khi có một chính sách tổng thể, nghiêm minh và đầy đủ từ trên xuống dưới, chúng ta mới có thể đảm bảo mọi đứa trẻ được sống an toàn.

PV: Xin trân trọng cảm ơn chị!