Điện mặt trời mái nhà mở rộng dư địa sử dụng năng lượng hiệu quả - Bài 2: Từ bài toán tiết kiệm điện đến tối ưu nguồn năng lượng

Chỉ thị 10 và bài toán sử dụng điện hiệu quả

Theo Tổng Giám đốc Tổng Công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) Nguyễn Đức Thiện, miền Bắc tiếp tục là khu vực có tốc độ tăng trưởng phụ tải cao. Sự xuất hiện ngày càng nhiều khách hàng sử dụng điện lớn là tín hiệu tích cực cho phát triển kinh tế, nhưng cũng là một áp lực đặt ra cho ngành điện, khiến cho việc phổ biến, tuyên truyền tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng hiệu quả càng phải được đặt ra nhằm cung ứng đủ điện cho nền kinh tế và sinh hoạt của Nhân dân.

Tuy nhiên, khái niệm sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giờ đã được mở rộng hơn, không chỉ mang ý nghĩa là doanh nghiệp sử dụng ít điện hơn. Một cách tiếp cận khác là sử dụng điện hiệu quả hơn và chủ động tạo ra một phần nguồn điện phục vụ chính nhu cầu của mình. Đây là điểm mà ĐMTMN có thể bổ trợ cho mục tiêu tiết kiệm điện.

Phòng giám sát các nguồn điện thu từ điện mặt trời và hệ thống nhiệt dư của Công ty FLAT. (Ảnh trong bài: Phong Vy)

Công ty TNHH Khoa học kỹ thuật Ngân Long là một ví dụ. Cùng với điện mặt trời, doanh nghiệp đã chuyển một số động cơ công suất lớn từ khởi động trực tiếp sang sử dụng biến tần để điều chỉnh công suất theo nhu cầu vận hành; khoảng 70% hệ thống đèn huỳnh quang trong nhà máy cũng đã được thay bằng đèn LED tiết kiệm điện. Ở Công ty TNHH FLAT là việc tích hợp các nguồn điện, từ ĐMTMN, tuabin phát điện thu từ nguồn nhiệt dư để tận dụng hiệu quả hơn nguồn điện phục vụ nhà máy.

Như vậy, điện mặt trời không đứng riêng lẻ mà nằm trong một hệ thống giải pháp tổng thể gồm tiết kiệm điện, nâng cao hiệu suất thiết bị, sử dụng nguồn điện tại chỗ và quản lý phụ tải. Đây mới là cách để giá trị của nguồn năng lượng tái tạo được phát huy đầy đủ.

Khi số lượng hệ thống tăng lên, giá trị của ĐMTMN cũng thay đổi về quy mô. Từ góc độ một hộ dân, đó là một hệ thống vài kWp, từ góc độ một nhà máy, có thể là hàng chục MW. Nhưng khi hàng nghìn khách hàng cùng đầu tư, tổng công suất lên tới hàng trăm MW, các hệ thống ấy tạo thành một nguồn lực đáng kể cho hệ thống điện.

Đây chính là lý do EVNNPC đặt ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ trong một mục tiêu lớn hơn về bảo đảm cung ứng điện. Bởi theo ông Nguyễn Đức Thiện, ĐMTMN kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng sẽ tác động rất tích cực đến việc sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả. Và sẽ là một trong những trụ cột quan trọng nâng cao khả năng tự chủ về năng lượng và hỗ trợ bảo đảm cung ứng điện cho miền Bắc giai đoạn 2026 - 2030.

Do đó, EVNNPC đã chỉ đạo các công ty điện lực tăng cường phối hợp với UBND các tỉnh, thành phố và các sở, ngành liên quan nhằm đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của khách hàng về phát triển ĐMTMN. Đồng thời, giao kế hoạch cụ thể về phát triển nguồn ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ cho các đơn vị trong năm 2026 và các năm tiếp theo với mục tiêu trong năm 2026 phát triển 680MW ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ với 10.188 khách hàng.

Lưu trữ sẽ quyết định mức độ sử dụng năng lượng hiệu quả

Một trong những vấn đề đặt ra khi ĐMTMN phát triển nhanh là tính biến động của nguồn điện. Sản lượng điện thay đổi theo thời tiết và theo mùa. Tại một doanh nghiệp có hệ thống quy mô lớn, những ngày nắng tốt có thể phát khoảng 50.000kWh/ngày, nhưng ngày thời tiết kém thuận lợi chỉ đạt khoảng 35.000 - 40.000kWh; vào mùa đông, sản lượng giảm xuống khoảng 10.000 - 20.000kWh/ngày.

Điều đó cho thấy dư địa phát triển trong tương lai không chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu MW công suất. Một phần quan trọng nằm ở khả năng sử dụng nguồn điện ấy hiệu quả hơn. Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) có thể tạo thêm không gian cho điều đó.

Trạm thu nguồn điện mặt trời trước khi hòa vào lưới điện nội bộ.

Quản lý điện của Công ty Ngân Long cho biết, doanh nghiệp đang đánh giá tính khả thi của BESS, trong đó phương án được quan tâm là sạc pin vào giờ thấp điểm khi giá điện thấp, sau đó sử dụng vào giờ cao điểm để giảm chi phí điện. Hầu hết các doanh nghiệp lắp ĐMTMN đều cho rằng, việc sử dụng BESS là phương án tối ưu cho việc sử dụng hiệu quả năng lượng, nhất là trong giai đoạn nhu cầu sử dụng điện đang tăng lên.

Theo ông Hoàng Việt Dũng - Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh (Bộ Công Thương), nhu cầu năng lượng ở Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng ở mức cao trong nhiều năm tới để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng 2 con số. “Nếu chúng ta không sử dụng năng lượng hiệu quả, áp lực đầu tư vào nguồn điện, lưới điện và nhiên liệu sẽ ngày càng lớn. Ngược lại, chỉ cần nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng trong các nhà máy, tòa nhà, phương tiện giao thông và trong sinh hoạt hằng ngày, chúng ta có thể giảm đáng kể nhu cầu năng lượng, qua đó giảm áp lực lên hệ thống cung ứng năng lượng quốc gia” - ông Dũng nói.

Đại diện EVNNPC cho biết, đơn vị đang tích cực triển khai đầu tư hệ thống BESS góp phần nâng cao tính linh hoạt trong vận hành hệ thống điện, đồng thời nâng cao độ tin cậy cung cấp điện và đáp ứng nhu cầu phụ tải ngày càng tăng. Theo kế hoạch được Tập đoàn Điện lực Việt Nam giao, EVNNPC triển khai đầu tư hệ thống BESS với tổng quy mô 530MW/1.060MWh.

Ngay sau khi được giao nhiệm vụ, Tổng Công ty đã chỉ đạo các Công ty Điện lực khảo sát, rà soát các vị trí phù hợp để lắp đặt hệ thống BESS tại các trạm biến áp 110kV trên địa bàn quản lý. Trên cơ sở kết quả khảo sát, EVNNPC đã đề xuất phương án lắp đặt tại 84 trạm biến áp 110kV với tổng quy mô 530MW/1.060MWh.

Mới đây, lãnh đạo EVNNPC cho biết, đơn vị đang đầu tư hệ thống pin lưu trữ năng lượng tại các trạm biến áp 110kV. Giai đoạn đầu sẽ triển khai tại 47 trạm với quy mô 305MW/610MWh nhằm tăng khả năng điều tiết phụ tải và nâng cao hiệu quả tích hợp nguồn năng lượng tái tạo.

Không chỉ tối ưu cho hệ thống ĐMTMN, theo EVNNPC, BESS còn góp phần tận dụng hạ tầng hiện có của các trạm biến áp 110kV, góp phần tối ưu phương thức vận hành và giảm áp lực đầu tư mở rộng lưới điện tại các khu vực có tốc độ tăng trưởng phụ tải cao, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng ngay từ nguồn điện. Và ngày 2/8, EVNNPC đã nghiệm thu và đóng điện hệ thống BESS tại Trạm biến áp 110kV Song Khê (E7.12), Bắc Ninh.

Một cách nhìn khác về hiệu quả năng lượng

Từ thực tế các doanh nghiệp đang triển khai, ĐMTMN có thể được đặt trong một bức tranh rộng hơn về sử dụng năng lượng hiệu quả. Ở Ngân Long, nguồn điện được phát trên mái được dùng trực tiếp vì nhà máy vận hành ba ca; đồng thời doanh nghiệp tối ưu động cơ bằng biến tần và thay thế phần lớn hệ thống chiếu sáng bằng LED; ở FLAT, điện mặt trời được kết hợp với thu hồi nhiệt dư để có thể có thêm các nguồn điện cung ứng cho sản xuất; ở Khu công nghiệp Hải Hà, mục tiêu được đặt vào nguồn điện xanh phục vụ trực tiếp các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, giúp các doanh nghiệp có thêm lợi thế với đối tác quốc tế; ở cấp hệ thống, EVNNPC nhấn mạnh nguồn điện tại chỗ, hiệu quả sử dụng điện và khả năng tích hợp năng lượng tái tạo.

Đội ngũ kỹ thuật của EVNNPC thực hiện đấu nối, hoàn thiện BESS đầu tiên.

Do đó, nếu điện mặt trời là bước đầu để tạo ra nguồn điện sạch tại chỗ, thì lưu trữ có thể là bước tiếp theo để tăng giá trị của nguồn điện đã tạo ra, giúp cho doanh nghiệp thực hành sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Và với mục tiêu tiết kiệm điện, đó là một cách tiếp cận khác “không chỉ giảm lượng điện tiêu thụ mà còn tăng hiệu quả sử dụng nguồn điện và chủ động một phần nguồn cung tại chỗ”.

Ông Hoàng Việt Dũng cũng khẳng định, trong dài hạn, tiết kiệm năng lượng không phải là “thắt lưng buộc bụng” hay cắt giảm tiêu dùng một cách cơ học, mà là sử dụng một cách thông minh, hiệu quả hơn. Đây là giải pháp bền vững nhất giúp Việt Nam vừa phát triển kinh tế nhanh, vừa giữ vững chủ quyền và an ninh năng lượng trước mọi biến động của khí hậu toàn cầu.

Chính vì vậy, Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN không chỉ có ý nghĩa ở việc thúc đẩy thêm các hệ thống ĐMTMN. Quan trọng hơn, chính sách đang góp phần thúc đẩy một cách tư duy mới về sử dụng năng lượng “tiết kiệm không chỉ là tiêu thụ ít hơn, mà còn là sử dụng hiệu quả hơn và chủ động hơn về nguồn điện”.

Trong cách tiếp cận ấy, những tấm pin trên mái nhà không đơn thuần tạo thêm một nguồn điện sạch. Chúng đang thay đổi cách doanh nghiệp sử dụng năng lượng, từ chỗ chỉ là khách hàng nhận điện từ hệ thống sang chủ động tạo ra một phần nguồn điện cho chính hoạt động sản xuất của mình. Và khi hàng nghìn doanh nghiệp cùng làm điều đó, câu chuyện không còn chỉ nằm trên từng mái nhà mà trở thành một phần của bài toán sử dụng năng lượng hiệu quả của cả nền kinh tế.

“Nhu cầu năng lượng ở Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng ở mức cao trong nhiều năm tới để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng 2 con số. Do đó, trong dài hạn, tiết kiệm năng lượng không phải là “thắt lưng buộc bụng” hay cắt giảm tiêu dùng một cách cơ học, mà là sử dụng một cách thông minh, hiệu quả hơn. Đây là giải pháp bền vững nhất giúp Việt Nam vừa phát triển kinh tế nhanh, vừa giữ vững chủ quyền và an ninh năng lượng trước mọi biến động của khí hậu toàn cầu”.

Ông Hoàng Việt Dũng - Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh (Bộ Công Thương)