Diesel - Điểm nghẽn của thị trường năng lượng

Cú sốc nguồn cung khó bù đắp

Tuần trước, Nga cho biết sẽ gia hạn lệnh cấm xuất khẩu diesel đến hết tháng 10, trong bối cảnh các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga vẫn tiếp diễn. Điều này xảy ra bất chấp lời kêu gọi của Tổng thống Donald Trump đối với chính quyền Tổng thống Volodymyr Zelensky chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng. Ông Trump cho rằng đợt tăng giá diesel chủ yếu bắt nguồn từ những cuộc tấn công này. Cuộc tấn công mới nhất được ghi nhận nhằm vào một trong những nhà máy lọc dầu lớn nhất của Nga.

Tuy nhiên, lượng nguồn cung nhiên liệu bị mất đi từ Trung Đông lớn hơn nhiều, Thời báo Phố Wall đưa tin hồi tuần trước, dẫn số liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy sản lượng diesel bị mất tại Trung Đông cao gấp 3 lần lượng nguồn cung bị mất từ Nga.

Công suất lọc dầu hạn chế cùng những bất ổn trong vận chuyển năng lượng đang khiến thị trường nhiên liệu châu Âu chịu thêm áp lực

Tại Mỹ, Hạ nghị sĩ Tim Burchett đã trình Quốc hội dự luật hướng tới cấm xuất khẩu diesel, trong khi Lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện John Thune cũng ủng hộ đề xuất. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và Bộ trưởng Nội vụ Doug Burgum phản đối ý tưởng này. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent ngày 22-9 cho biết, chính quyền Tổng thống Donald Trump đang xem xét liệu việc áp dụng lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel có giúp hạ nhiệt mức giá nhiên liệu quan trọng này - vốn đang ở mức cao kỷ lục - hay không.

Giá diesel là yếu tố nền tảng đối với giá của hầu hết các loại hàng hóa khác. Khi giá diesel tăng, giá các mặt hàng khác cũng tăng theo, đặc biệt là thực phẩm - nhóm hàng mà người tiêu dùng đặc biệt nhạy cảm với biến động giá. Giá diesel tăng cũng đang tạo sức ép chính sách tại Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, khi một số nghị sĩ đề xuất hạn chế xuất khẩu để giảm áp lực lên thị trường trong nước.

Một lệnh cấm có thể giúp giảm giá diesel trong nước, nhưng đồng thời sẽ đẩy giá nhiên liệu ở các thị trường khác lên cao hơn, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu vốn đã nghiêm trọng. Đây là một cuộc khủng hoảng mà gần như không ai có thể dự đoán trước, nhưng cũng có thể đã bớt nghiêm trọng nếu thế giới sở hữu công suất lọc dầu lớn hơn.

Trong khoảng một thập niên qua, nhiều nhà máy lọc dầu tại châu Âu và Mỹ đã đóng cửa hoặc chuyển đổi công suất trong bối cảnh biên lợi nhuận thấp, chi phí đầu tư lớn và các chính sách giảm phát thải ngày càng được tăng cường. Hoạt động lọc dầu trở thành lĩnh vực thua lỗ đối với nhiều doanh nghiệp, khiến họ lựa chọn đóng cửa nhà máy hoặc chuyển đổi công suất sang sản xuất nhiên liệu sinh học.

“Chúng ta đã chứng kiến các ông lớn dầu khí giảm đáng kể sự hiện diện trong lĩnh vực này, bởi lợi nhuận trên vốn đầu tư quá thấp”, Alan Gelder, Phó Chủ tịch cấp cao phụ trách lĩnh vực lọc dầu, hóa chất và thị trường dầu mỏ tại Wood Mackenzie, nói với Thời báo Phố Wall.

Ông dẫn lại câu nói châm biếm quen thuộc trong ngành: “Muốn biến một tài sản lớn thành tài sản nhỏ? Hãy xây dựng một nhà máy lọc dầu”.

Trong khi các nhà máy lọc dầu tại châu Âu và Mỹ lần lượt đóng cửa, các quốc gia giàu dầu mỏ ở Trung Đông lại xây dựng thêm các nhà máy mới, qua đó chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng công suất lọc dầu toàn cầu. Theo các chuyên gia được WSJ dẫn lời, lợi nhuận không phải động lực chính. Việc làm và bảo đảm nguồn cung nhiên liệu trong nước mới là những mục tiêu quan trọng.

Giờ đây, chính công suất lọc dầu này bị ảnh hưởng, trong đó một phần bị hư hại do các cuộc tấn công của Iran nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng tại vùng Vịnh. Không có nguồn cung nào khác đủ khả năng bù đắp phần thiếu hụt, trong khi các nhà máy lọc dầu Mỹ đã vận hành với công suất cao nhất có thể.

Chưa hết, một phần công suất lọc dầu của Lukoil tại châu Âu vẫn nằm ngoài thị trường sau khi Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt lên tập đoàn này vào tháng 11-2025, buộc Lukoil rao bán mảng kinh doanh quốc tế. Theo Financial Times, thỏa thuận bán mảng kinh doanh này cho Carlyle Group vẫn mắc kẹt trong quá trình xem xét liên cơ quan của Mỹ, khiến nguồn công suất lọc dầu đáng kể chưa thể được khai thác.

“Có một lượng công suất lọc dầu đáng kể đang không được khai thác tại các tài sản của Lukoil ở châu Âu, có thể giúp đưa thêm các sản phẩm lọc dầu ra thị trường và giảm áp lực lên giá nhiên liệu”, Carlyle cho biết. Tập đoàn này có thể đang đề cập đến Nhà máy Lọc dầu Petrotel tại Romania, vốn đã ngừng hoạt động kể từ khi các lệnh trừng phạt của Mỹ có hiệu lực.

Cơ sở của Lukoil tại Bulgaria vẫn đang hoạt động. Nhà máy Petrotel có công suất khoảng 50.000 thùng/ngày. Đây không phải là một sản lượng quá lớn, nhưng trong bối cảnh cuộc khủng hoảng hiện nay, mỗi thùng dầu bổ sung đều có ý nghĩa.

Nguy cơ khủng hoảng lan rộng

Hiện chưa có giải pháp rõ ràng nào cho vấn đề thiếu hụt nhiên liệu trên toàn cầu. Lưu lượng tàu chở dầu qua eo biển Hormuz vẫn ở mức rất thấp, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu Nga vẫn tiếp diễn. Nếu Mỹ cấm xuất khẩu diesel, Trung Quốc và Ấn Độ có thể làm theo, đẩy phần còn lại của thế giới vào tình trạng thiếu hụt nhiên liệu ở mức chưa từng thấy.

Trong bối cảnh đó, châu Âu có thể chịu tác động lớn, do khu vực này phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng, cả dầu thô lẫn các sản phẩm dầu tinh chế, trong khi công suất lọc dầu trong khu vực ngày càng thu hẹp.

Giá diesel tăng cao do gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông và Nga đang gây sức ép lên thị trường nhiên liệu toàn cầu

Nguy cơ không chỉ nằm ở việc giá diesel tiếp tục tăng tại Mỹ và châu Âu, mà còn ở khả năng cú sốc nguồn cung lan truyền giữa các thị trường. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết xuất khẩu diesel và gasoil đường biển toàn cầu trong 8 tháng năm 2026 đã giảm 10% so với cùng kỳ năm trước. Riêng xuất khẩu diesel kết hợp của Trung Đông và Nga trong tháng 8 giảm tới 75% so với 1 năm trước, xuống chỉ còn khoảng 520.000 thùng/ngày. Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu tại nhiều khu vực đã vận hành gần giới hạn công suất, khiến khả năng bù đắp nguồn cung bị hạn chế.

Điều đáng lo là bất kỳ sự gián đoạn mới nào cũng có thể tạo hiệu ứng dây chuyền. Nếu Mỹ hạn chế xuất khẩu diesel để ưu tiên thị trường nội địa, nguồn cung dành cho các khách hàng quốc tế sẽ giảm, buộc châu Âu, Mỹ Latin và các nền kinh tế châu Á phải tranh giành những lô hàng thay thế. Reuters cho biết tồn kho diesel tại trung tâm Amsterdam-Rotterdam-Antwerp của châu Âu đã xuống mức thấp nhất theo mùa, trong khi tồn kho diesel của Mỹ vẫn thấp hơn gần 15% so với mức trung bình 5 năm.

Trong kịch bản đó, giá nhiên liệu cao sẽ không chỉ làm tăng chi phí vận tải mà còn gây áp lực lên sản xuất nông nghiệp, logistics, công nghiệp và giá thực phẩm. Reuters nhận định tình trạng thiếu diesel toàn cầu có thể kéo dài sang năm 2027 nếu các nguồn cung từ Trung Đông và Nga không phục hồi đáng kể.

Tồn kho xuống thấp, giá nhiên liệu cao sẽ làm tăng chi phí vận tải, gây áp lực lên sản xuất nông nghiệp, logistics, công nghiệp và giá thực phẩm. Reuters nhận định tình trạng thiếu diesel toàn cầu có thể kéo dài sang năm 2027 nếu các nguồn cung từ Trung Đông và Nga không phục hồi đáng kể.