Điều gì đang cản trở kế hoạch hoà bình Gaza của Tổng thống Donald Trump?

Đó là nhận định trong bài viết "What stands in the way of Trump’s Gaza plan?" do Modern Diplomacy đăng tải ngày 10/8.

Bất đồng trên bàn đàm phán

Theo bài viết, Hamas về nguyên tắc đã ủng hộ lộ trình, song Israel lại bác bỏ ý tưởng rút quân trước khi Hamas hoàn toàn giải pháp.

Kế hoạch trên do Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố ngày 30/7, nhằm khôi phục khuôn khổ ngừng bắn năm 2025 sau nhiều tháng đàm phán.

Kế hoạch đề xuất việc lập tức chấm dứt các hoạt động quân sự, thành lập một chính quyền kỹ trị của người Palestine, Israel rút quân theo từng giai đoạn và triển khai một lực lượng quốc tế nhằm ổn định tình hình.

Trọng tâm tranh cãi nằm ở trình tự giải giáp và rút quân. Israel khẳng định lực lượng nước này sẽ không rời Gaza cho đến khi Hamas và các nhóm vũ trang khác giao nộp vũ khí.

Trong khi đó, Hamas cho biết chỉ cam kết với lộ trình ban đầu, theo đó các bên sẽ đàm phán về thời gian biểu giải giáp, thay vì yêu cầu lực lượng này lập tức giao nộp vũ khí.

Theo khuôn khổ được đề xuất, Israel sẽ rút quân từng khu vực sau khi các khu vực này được xác nhận không còn vũ khí có khả năng sử dụng. Một cơ quan hành chính mới của Palestine sẽ giám sát việc lưu trữ và vô hiệu hóa các vũ khí hạng nặng, cơ sở sản xuất quân sự, kho vũ khí và đường hầm.

Kế hoạch cũng dự kiến triển khai Lực lượng ổn định quốc tế(International Stabilization Force) tới những khu vực do quân đội Israel rút đi. Lực lượng này sẽ hỗ trợ duy trì an ninh, đào tạo cảnh sát Palestine và tạo điều kiện cho hoạt động hỗ trợ nhân đạo.

Đến nay, Morocco và Uganda đã cam kết đóng góp binh sĩ, trong khi Kosovo, Albania và Kazakhstan đề nghị cử các chuyên gia hoạch định quân sự và nhân viên y tế.

Bên cạnh đó, bất chấp lệnh ngừng bắn được thiết lập vào tháng 10/2025, lực lượng Israel vẫn kiểm soát phần lớn Dải Gaza và tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những mục tiêu mà Tel Aviv cho là mối đe dọa.

Bài viết dẫn số liệu từ Cơ quan y tế Gaza cho biết, hơn 1.200 người Palestine đã thiệt mạng kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, phần lớn là dân thường.

Về phần mình, Israel cho rằng các hoạt động quân sự là cần thiết, nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công và truy kích những tay súng tham gia cuộc tấn công của Hamas hồi tháng 10/2023 - sự kiện châm ngòi cho cuộc xung đột.

Tình hình này khiến phần lớn người dân Gaza phải tập trung tại một khu vực ven biển nhỏ, trong bối cảnh cơ sở hạ tầng bị tàn phá trên diện rộng và nhu cầu hỗ trợ nhân đạo ở mức nghiêm trọng.

Do đó, bất cứ lực lượng ổn định quốc tế nào cũng sẽ phải đối mặt với thách thức rất lớn trong việc bảo đảm an ninh đồng thời hỗ trợ công cuộc tái thiết.

Những vướng mắc của kế hoạch

Bài viết chỉ rõ, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho rằng đề xuất của Tổng thống Trump không thể chấp nhận được dưới hình thức hiện nay, đồng thời nhắc lại rằng Tel Aviv sẽ không hoàn tất việc rút quân cho đến khi Hamas giải giáp.

Hamas dù đã chấp nhận lộ trình, song sau đó phản đối những tuyên bố cho rằng lực lượng này phải giao nộp ngay cả vũ khí hạng nhẹ trước khi quân đội Israel rút đi. Nhóm vũ trang lập luận rằng, thỏa thuận ban đầu cho phép các bên đàm phán về cách thức và thời điểm tiến hành giải giáp.

Do đó, kế hoạch của ông Trump đang đứng trước một mâu thuẫn căn bản: Israel muốn Hamas giải giáp trước khi rút quân, trong khi Hamas kỳ vọng việc rút quân sẽ được tiến hành song song với quá trình giải giáp theo từng giai đoạn.

Một giải pháp khác được đề xuất là có thể rút quân và giải giáp song song theo từng khu vực. Theo đó, tại mỗi khu vực, vũ khí của Hamas sẽ được thu giữ và vô hiệu hóa trước hoặc đồng thời với việc quân đội Israel rút quân. Cách làm này có thể giúp hai bên cùng từng bước thực hiện cam kết, thay vì bên này phải hoàn tất yêu cầu của mình trước khi bên kia hành động.

Tuy nhiên, bài viết nhận định, đây vẫn là bài toán khó, bởi Israel yêu cầu Hamas phải giải giáp hoàn toàn trước khi rút quân, trong khi Hamas muốn Israel rút quân như một phần của quá trình giải giáp.

Vì vậy, vai trò của Washington sẽ rất quan trọng trong việc xây dựng một lộ trình cụ thể, bảo đảm Israel có thể rút quân từng bước, còn Hamas cũng phải từng bước từ bỏ năng lực quân sự.

Vấn đề cốt lõi của lộ trình do ông Trump đề xuất không nằm ở việc thiếu một khuôn khổ ngừng bắn, mà ở chỗ các bên chưa thống nhất được ai sẽ hành động trước.

Hamas dường như sẵn sàng thảo luận về việc giải giáp trong khuôn khổ một thỏa thuận chính trị rộng lớn hơn, trong khi Israel khẳng định lực lượng của nước này không thể rút đi cho đến khi Hamas được giải giáp hoàn toàn.

Trình tự này tạo ra thế bế tắc căn bản: Hamas không muốn từ bỏ lợi thế chủ chốt của mình trước khi bảo đảm Israel rút quân, còn Tel Aviv không sẵn sàng rút quân khi nhóm vũ trang này vẫn duy trì năng lực quân sự.

Tuy nhiên, cách tiếp cận theo từng khu vực có thể mang lại một phương án thỏa hiệp. Nếu vũ khí lần lượt được loại bỏ khỏi các khu vực được chỉ định và lực lượng Israel rút quân song song, cả hai bên sẽ có cơ chế để chứng minh việc tuân thủ thỏa thuận mà không bên nào phải nhượng bộ hoàn toàn ngay từ đầu.

Điều này đòi hỏi một cơ chế giám sát quốc tế hiệu quả và những bảo đảm đáng tin cậy, trong khi cả hai yếu tố này đến nay vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.

Vì vậy, theo bài viết, Lực lượng ổn định quốc tế có thể trở thành yếu tố quan trọng nhất trong lộ trình. Uy tín của Lực lượng này sẽ không chỉ phụ thuộc vào số quốc gia đóng góp binh sĩ, mà còn vào khả năng hoạt động độc lập, bảo đảm an ninh tại các khu vực sau khi Israel rút quân và hỗ trợ xây dựng một cơ cấu an ninh Palestine có khả năng vận hành hiệu quả.

Ở phương diện rộng hơn, kế hoạch hoà bình lại cho thấy những giới hạn của việc xem giải giáp đơn thuần là một vấn đề quân sự. Vũ khí của Hamas gắn liền với câu hỏi chính trị rộng lớn hơn về tương lai quản trị Gaza và vấn đề thành lập Nhà nước Palestine. Nếu không có một lộ trình chính trị đáng tin cậy, Hamas có thể coi việc giải giáp là sự đầu hàng thay vì một phần của một thỏa thuận được đàm phán.

Do đó, đề xuất của ông Trump có thể là một khuôn khổ tiềm năng để chấm dứt xung đột, nhưng chưa phải là con đường chắc chắn dẫn tới hòa bình. Thành công của kế hoạch sẽ phụ thuộc vào việc giải quyết tranh cãi về trình tự hành động, thiết lập những bảo đảm an ninh đáng tin cậy và trả lời câu hỏi lớn hơn: Rốt cuộc, ai sẽ quản lý Gaza?

Thước đo thành công thực sự sẽ là liệu Washington có thể biến những yêu cầu đối nghịch của Israel và Hamas thành một thỏa thuận theo từng giai đoạn mà không bên nào coi đó là sự đầu hàng hay không?