Điều gì xảy ra khi bạn đứng ngay vị trí xích đạo?

Thí nghiệm đặt trứng nằm thẳng trên đầu đinh ở Bảo tàng Intinãn, Ecuador. Ảnh: Corrie Wingate.

Đường xích đạo hay còn gọi là vĩ tuyến số 0 không chỉ là một khái niệm địa lý mà còn là nơi hội tụ của những hiện tượng vật lý hiếm gặp, lợi thế chiến lược trong ngành hàng không vũ trụ và các hệ sinh thái giàu có bậc nhất hành tinh. Trải dài qua 13 quốc gia thuộc 3 châu lục, “đường kẻ vô hình” này mang lại những đặc quyền mà không vùng đất nào khác có được.

“Giảm cân” tự nhiên khi đứng trên vĩ tuyến 0

Một trải nghiệm thường được nhắc đến khi du khách đặt chân tới các quốc gia như Ecuador, Kenya hay Indonesia là cảm giác cơ thể nhẹ hơn so với khi ở những vĩ độ khác.

Về mặt khoa học, Trái Đất không phải một khối cầu hoàn hảo mà hơi phình ra ở khu vực xích đạo do lực ly tâm từ chuyển động tự quay. Điều này khiến bề mặt Trái Đất tại xích đạo nằm xa tâm hành tinh hơn khoảng 21 km so với hai cực. Theo định luật vạn vật hấp dẫn, khoảng cách này khiến gia tốc trọng trường tại xích đạo thấp hơn, chỉ khoảng 9,780 m/s², trong khi ở hai cực là khoảng 9,832 m/s².

Phân tích của BBC Science Focus cho thấy sự kết hợp giữa khoảng cách xa tâm Trái Đất và lực ly tâm mạnh nhất khiến trọng lượng cơ thể tại xích đạo giảm khoảng 0,5% so với ở vùng cực. Với một người nặng 100 kg, con số này tương đương mức “giảm” khoảng 0,5 kg khi đứng đúng trên vĩ tuyến 0.

Tại các điểm du lịch ở Uganda hay Ecuador, hiện tượng này thường được minh họa bằng những thí nghiệm đơn giản như đặt trứng nằm thẳng trên đầu đinh, một hoạt động mang tính biểu diễn, giúp du khách hình dung rõ hơn sự khác biệt về lực tác động tại khu vực xích đạo.

Tượng đài Mitad del Mundo, biểu tượng xích đạo nổi tiếng của Ecuador. Ảnh: Shutterstock.

Hiện tượng “ngày không bóng”

Ở các quốc gia xích đạo, bình minh và hoàng hôn diễn ra rất nhanh. Do Mặt Trời lên cao gần như theo phương thẳng đứng, bầu trời chuyển từ sáng sang tối chỉ trong vài phút, khác hẳn cảm giác kéo dài ở những vùng ôn đới.

Đặc biệt, vào hai thời điểm xuân phân (tháng 3) và thu phân (tháng 9), cư dân tại các thành phố nằm sát xích đạo như Pontianak (Indonesia) hay Quito (Ecuador) có thể chứng kiến hiện tượng “bóng biến mất”. Vào đúng giữa trưa, Mặt Trời nằm gần như chính xác trên đỉnh đầu, các tia nắng chiếu vuông góc khiến bóng của vật thể rơi thẳng xuống chân, tạo cảm giác như chiếc bóng đã biến mất hoàn toàn.

Theo Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA), vào hai ngày xuân phân và thu phân, tâm Mặt Trời đi qua mặt phẳng xích đạo của Trái Đất. Đây là lý do tại các quốc gia nằm trên vĩ tuyến 0, Mặt Trời có thể xuất hiện ngay chính đỉnh đầu vào buổi trưa theo giờ địa phương.

Trong khi đó, Dịch vụ Thời tiết Quốc gia Mỹ (NWS) cho biết xích đạo là khu vực hiếm hoi trên thế giới có độ dài ngày và đêm gần như luôn bằng nhau, xấp xỉ 12 giờ quanh năm.

Xích đạo trải dài qua 13 quốc gia thuộc 3 châu lục. Ảnh: ThoughtCo.

Cửa ngõ chiến lược của kỷ nguyên vũ trụ

Không chỉ nổi bật với những hiện tượng tự nhiên hiếm gặp, các quốc gia nằm trên xích đạo còn sở hữu lợi thế chiến lược quan trọng. Tại đây, vận tốc quay của Trái Đất đạt giá trị lớn nhất, mang lại ưu thế đáng kể cho hoạt động phóng tên lửa.

Tại vĩ độ 0, bề mặt hành tinh quay với vận tốc khoảng 1.650 km/h. Khi phóng tên lửa theo hướng Đông từ khu vực này, các nhà khoa học có thể tận dụng vận tốc quay như một “cú hích” tự nhiên, giúp tiết kiệm khoảng 5% năng lượng cần thiết để đạt tới quỹ đạo.

Theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), lợi thế này đặc biệt quan trọng với các nhiệm vụ đưa vệ tinh lên quỹ đạo địa tĩnh (GEO).

Tàu vũ trụ Soyuz khi phóng từ Trung tâm Vũ trụ Guiana (vĩ độ khoảng 5° Bắc) có thể mang theo khối lượng hàng hóa lớn hơn tới 60% so với khi phóng từ sân bay vũ trụ Baikonur ở Kazakhstan (vĩ độ 45° Bắc).

Đó là lý do nhiều bãi phóng chiến lược như Kourou (ESA) hay Văn Xương (Trung Quốc) đều được đặt tại những khu vực có vĩ độ thấp nhất có thể, nhằm tối ưu nhiên liệu và chi phí.

“Thánh địa” của đa dạng sinh học

Theo Conservation International (CI), phần lớn các quốc gia nằm trên hoặc gần xích đạo như Brazil, Indonesia, Colombia hay CHDC Congo đều thuộc nhóm 17 quốc gia “siêu đa dạng sinh học”, nơi tập trung khoảng 70% tổng số loài sinh vật trên Trái Đất.

Khu vực này cũng là trung tâm của nhiều hệ sinh thái đồ sộ nhất hành tinh. Lưu vực Amazon là nơi sinh sống của cá heo hồng và báo đốm Jaguar. Lưu vực Congo được ví như “lá phổi xanh” của châu Phi, là môi trường sống hiếm hoi của hươu Okapi và tinh tinh lùn Bonobo. Trong khi đó, Indonesia sở hữu hệ sinh thái rạn san hô phong phú cùng nhiều loài đặc hữu như gấu túi Sulawesi.

Ngoài ra, theo Hiệp hội Cà phê Quốc tế (NCA), “Vành đai cà phê” nằm trong vùng nhiệt đới, chủ yếu tập trung quanh khu vực xích đạo, kéo dài từ khoảng 25° Bắc đến 30° Nam, nơi hội tụ các điều kiện lý tưởng về nhiệt độ và độ ẩm.

Dữ liệu từ Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cho thấy nền nhiệt ổn định tại các vùng cao nguyên xích đạo, dao động khoảng 18-21°C, giúp hạt cà phê Arabica phát triển chậm, từ đó tích lũy hương vị phức tạp và đậm đà hơn.

Nghiên cứu của Rainforest Alliance cũng chỉ ra rằng đất núi lửa giàu khoáng chất tại Ecuador hay Kenya là nơi sản sinh ra nhiều dòng cà phê và cacao đặc sản hàng đầu thế giới.

Sự kết hợp giữa ánh sáng ổn định 12 giờ mỗi ngày và lượng mưa dồi dào quanh năm giúp thảm thực vật tại khu vực xích đạo phát triển liên tục, không có “kỳ nghỉ đông”. Đây chính là nền tảng tạo nên nguồn tài nguyên sinh học và nông sản chiến lược có giá trị toàn cầu.

Lê Huyên