Điều gì xảy ra với cơ thể khi đột quỵ?

Mỗi phút trôi qua khi bị đột quỵ, não bộ mất đi khoảng 2 triệu tế bào. Ảnh: CDC.

Chia sẻ với India Times, bác sĩ Vikrant Setia, chuyên gia tư vấn về phẫu thuật thần kinh và can thiệp thần kinh tại Bệnh viện Manipal (Ấn Độ), cho biết đột quỵ thường đến đột ngột và khiến người bệnh rơi vào trạng thái hoang mang chỉ trong vài giây.

Có thể chỉ là một cuộc trò chuyện bình thường, nhưng ngay sau đó, người bệnh bắt đầu nói ngọng, không thể diễn đạt trọn vẹn câu chữ, hoặc thậm chí không hiểu được lời người khác. Chính sự khởi phát nhanh và bất ngờ này khiến đột quỵ được ví như một "cơn tấn công não" - khi dòng máu cung cấp oxy và dưỡng chất cho não bị gián đoạn, khiến các tế bào thần kinh bắt đầu chết đi gần như ngay lập tức.

Đây là tình trạng y khoa khẩn cấp, đòi hỏi phải được xử lý càng sớm càng tốt, bởi não bộ là cơ quan rất nhạy cảm và không có khả năng chịu đựng lâu khi thiếu oxy.

2 triệu tế bào não mất đi mỗi phút - cái giá của sự chậm trễ

Hầu hết chúng ta cho rằng não bộ có khả năng phục hồi tốt, nhưng đây lại là quan niệm sai lầm. Não bộ hầu như không thể chịu đựng được việc bị cắt đứt nguồn cung cấp oxy. Khi cục máu đông làm tắc nghẽn động mạch nuôi não, hoặc khi mạch máu bị vỡ và chảy máu, kết quả là tổn thương tế bào.

Theo nghiên cứu quy mô lớn từ Hiệp hội Đột quỵ Mỹ, trong một cơn đột quỵ thiếu máu cục bộ mạch máu lớn điển hình, mỗi phút trôi qua, trung bình bệnh nhân mất đi khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh, 13,8 tỷ khớp thần kinh và 12 km sợi trục thần kinh.

"Vì não bộ là trung tâm điều khiển con người chúng ta, tổn thương xảy ra nhanh chóng này sẽ tấn công trực tiếp vào những chức năng quan trọng nhất. Tùy vào vùng não bị ảnh hưởng, một người có thể đột ngột mất khả năng nói, trí nhớ trở nên mơ hồ, hoặc nhận ra rằng một bên cơ thể không còn nghe theo sự điều khiển của mình nữa", bác sĩ Setia nhấn mạnh.

Người bị đột quỵ cần được cấp cứu ngay lập tức. Ảnh: Shutterstock.

Giờ vàng cấp cứu - chỉ tính bằng giờ, không phải ngày

Đây chính là lúc yếu tố cấp bách trở thành cứu cánh. Không giống nhiều tình trạng cấp cứu khác, đột quỵ chỉ có một "cửa sổ điều trị" rất hẹp. Việc điều trị phải bắt đầu ngay sau khi các triệu chứng xuất hiện, và càng sớm thì kết quả càng tốt.

Đối với đột quỵ xuất huyết - khi mạch máu bị vỡ thay vì bị tắc - tình hình còn khẩn cấp hơn. Những trường hợp này thường nghiêm trọng hơn và không cho phép bất kỳ sự chậm trễ nào.

Bác sĩ Setia cho hay: "Thực tế là khả năng phục hồi sau đột quỵ gần như hoàn toàn phụ thuộc vào thời gian. Các phương pháp điều trị hiện đại có hiệu quả rất cao, nhưng lại chỉ có một khoảng thời gian áp dụng rất ngắn. Khi chúng ta chậm trễ, không chỉ là mất thời gian, mà là đánh mất khả năng đi lại, nói chuyện và sống độc lập".

Điểm khác biệt giữa đột quỵ và nhiều trường hợp cấp cứu y tế khác là tổn thương vĩnh viễn. Với cơn đau tim, nếu khôi phục được lưu lượng máu, cơ tim có thể hồi phục và tự lành. Nhưng não bộ thì không như vậy. Một khi tế bào não chết đi, nó sẽ biến mất vĩnh viễn, không thể phục hồi hoàn toàn, dù đã được điều trị tích cực.

Cẩm nang nhận diện dấu hiệu đột quỵ. Đồ họa: B.Huệ.

Dấu hiệu cảnh báo và cách sơ cứu đúng

Đó là lý do các bác sĩ và nhân viên cấp cứu luôn lặp đi lặp lại một thông điệp: hãy gọi cấp cứu ngay lập tức. Không phải vài phút sau, cũng không phải sau khi bạn thử "ngủ một giấc cho qua" hay chờ xem tình trạng có tự cải thiện không.

Theo Cleveland Clinic, mọi người hãy chú ý các dấu hiệu xuất hiện đột ngột như yếu cơ, nói ngọng, mất thị lực hoặc mất thăng bằng. Quy tắc BEFAST giúp nhận diện nhanh:

B (Balance - Thăng bằng): Người bệnh đột ngột chóng mặt, đi loạng choạng, mất phối hợp động tác.
E (Eyes - Thị lực): Nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực một bên mắt.
F (Face - Khuôn mặt): Một bên mặt bị xệ xuống, cười không cân đối.
A (Arm - Tay/chân): Tay hoặc chân một bên cơ thể bị yếu, tê hoặc không thể nâng lên.
S (Speech - Lời nói): Nói ngọng, nói lắp hoặc không hiểu lời người khác.
T (Time - Thời gian): Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

Khi phát hiện người có dấu hiệu đột quỵ, việc sơ cứu đúng cách trong những phút đầu tiên có thể giúp giảm thiểu tổn thương não và tăng cơ hội sống sót:

- Gọi cấp cứu ngay lập tức: Đây là bước quan trọng nhất. Không tự lái xe đưa người bệnh đi nếu không cần thiết, nên gọi xe cấp cứu để được hỗ trợ y tế trên đường di chuyển.

- Đặt người bệnh nằm đúng tư thế:

Cho người bệnh nằm nghiêng sang một bên để tránh sặc nếu nôn
Nâng nhẹ đầu khoảng 20-30 độ
Nới lỏng quần áo, giữ cho đường thở thông thoáng.

- Kiểm tra ý thức và nhịp thở:

Nếu người bệnh còn tỉnh: giữ họ bình tĩnh, không cho ăn hoặc uống
Nếu bất tỉnh nhưng còn thở: đặt nằm nghiêng an toàn
Nếu ngừng thở: tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) nếu biết cách

- Ghi nhớ thời điểm xuất hiện triệu chứng: Việc xác định chính xác thời gian khởi phát đột quỵ giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, đặc biệt là các can thiệp trong "giờ vàng".