Điều hành năng lượng: Từ phản ứng nhanh đến chủ động dài hạn

“Chỉ cần một biến động nhỏ thôi là mình đã bị ảnh hưởng về đơn giá. Bây giờ giá xăng dầu tăng, giá gia công của mình cũng bị ép giảm đi, ảnh hưởng đến thu nhập của người lao động”, anh Vũ Đăng Điệp, Giám đốc Hợp tác xã Vũ Điệp (Phú Thọ) - đơn vị chuyên gia công các sản phẩm thú nhồi bông, chia sẻ với phóng viên VnBusiness về những khó khăn đơn vị phải đối mặt trong bối cảnh biến động giá xăng dầu hiện nay.

Thời gian qua, gián đoạn tại eo biển Hormuz đã khiến thị trường năng lượng toàn cầu vào biến động mạnh, với quy mô được đánh giá vượt các cú sốc dầu mỏ của thập niên 1970. Tình hình này đã khiến nhiều quốc gia trên thế giới phải khẩn trương triển khai các biện pháp ứng phó nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định kinh tế.

Cần thẳng thắn nhìn nhận, Việt Nam, với đặc thù là nước nhập khẩu ròng xăng dầu, đã không tránh khỏi các tác động lan tỏa tới nền kinh tế. Biến động giá năng lượng đã tạo áp lực không nhỏ đến mặt bằng chi phí sản xuất, kinh doanh, phân phối chuỗi cung ứng của nhiều mặt hàng, ngành nghề. Trường hợp của hợp tác xã Vụ Điệp chỉ là một ví dụ điển hình.

Cả hệ thống chính trị vào cuộc

Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận 14-KL/TW về bảo đảm nguồn cung, giá nhiên liệu ổn định trong tình hình mới .

Nhờ công tác điều hành được triển khai sớm, chủ động và đồng bộ, từ khi bất ổn xảy ra nguồn cung trong nước cơ bản được bảo đảm, không để xảy ra gián đoạn hay thiếu hụt trên diện rộng. Thực tế so sánh khu vực cho thấy, mặt bằng giá xăng dầu tại Việt Nam hiện cũng ở mức thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia lân cận, qua đó phản ánh hiệu quả tức thời của công tác điều hành và các công cụ bình ổn.

Đáng chú ý, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 14-KL/TW về bảo đảm nguồn cung, giá nhiên liệu ổn định trong tình hình mới. Giới quan sát đánh giá Kết luận này đã cho thấy cách tiếp cận điều hành không chỉ dừng lại ở ứng phó tình huống, đưa ra các giải pháp trước mắt, mà còn chuyển sang xây dựng năng lực chống chịu dài hạn.

Bộ Chính trị đã giao Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ chỉ đạo các cơ quan bám sát, dự báo tình hình, diễn biến cung cầu và giá cả xăng dầu thế giới để chủ động, xây dựng kịch bản ứng phó hiệu quả; xem xét sử dụng ngay các công cụ chính sách tài khóa, tiền tệ, chính sách quản lý giá, chính sách thương mại... Bên cạnh là tăng cường thanh tra, kiểm tra, siết chặt quản lý chống buôn lậu, quản lý chặt chẽ các đầu mối, thương nhân; xử lý nghiêm tình trạng găm hàng trục lợi, gian lận thương mại.

Bộ Chính trị cũng khuyến khích tiết kiệm trong tiêu dùng để bảo đảm ổn định nguồn cung, giảm thiểu biến động tăng giá nguyên liệu, nhiên liệu; đồng thời sớm xây dựng chiến lược quốc gia về cung ứng, dự trữ nguyên liệu, nhiên liệu trong dài hạn.

Đảng ủy các Bộ Ngoại giao, Công Thương, Tài chính được giao chỉ đạo các cơ quan tạo điều kiện cho doanh nghiệp được mua nguyên, nhiên liệu, bảo đảm nguồn cung cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương chỉ đạo các cơ quan báo chí, truyền thông đưa thông tin phù hợp bảo đảm ổn định tâm lý thị trường.

PGS.TS. Trần Lê Hưng, giảng viên Đại học Gustave Eiffel (Pháp) đánh giá Kết luận 14-KL/TW đi thẳng vào những vấn đề cụ thể của thị trường, đưa ra những giải pháp trực tiếp tác động đến khâu lưu thông, phân phối. Cách tiếp cận này thể hiện rõ tinh thần điều hành bám sát diễn biến thị trường, hướng tới mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm nguồn cung xăng dầu ổn định cho sản xuất, kinh doanh và đời sống nhân dân.

Việc đặt ra yêu cầu xây dựng các nền tảng dài hạn cho an ninh năng lượng quốc gia là điểm cho thấy sự chuyển dịch trong chính sách, từ ứng phó tình huống sang chủ động kiến tạo năng lực chống chịu.

“Trong bối cảnh nhiều yếu tố bất định còn tiếp diễn, Kết luận 14-KL/TW cùng với những chỉ đạo kịp thời của Trung ương và Chính phủ đã góp phần củng cố niềm tin thị trường, giữ vững nguồn cung xăng dầu, bảo đảm hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống nhân dân. Cách tiếp cận chủ động, bài bản và ngày càng đồng bộ trong điều hành đã từng bước hình thành nền tảng vững chắc cho an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn”, ông Hưng nhận định.

Hiện thực hóa chỉ đạo thành hành động cụ thể

Kết luận 14-KL/TW không phải là một chỉ đạo đơn lẻ, mà nằm trong một chuỗi phản ứng chính sách liên hoàn. Tuy nhiên, dù các biện pháp điều hành đã phát huy hiệu quả bước đầu nhưng rủi ro vẫn hiện hữu, nếu căng thẳng tại Hormuz kéo dài hoặc leo thang. Việc cần làm ngay là hiện thực hóa các chỉ đạo thành hành động cụ thể.

Thực tế, một số chuyên gia cho rằng hệ thống điều hành hiện tại vẫn tồn tại những điểm cần cải thiện.

Trong bài nhận định mới đây, TS. Nguyễn Minh Phong, Ủy viên Hội đồng tư vấn kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và ThS. Nguyễn Trần Minh Trí, Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng, để ổn định dư luận xã hội và tăng cường đảm bảo an ninh xăng dầu, các cơ quan chức năng cần chú ý, không cho phép doanh nghiệp độc quyền kinh doanh xăng dầu tự quyết định giá bán lẻ xăng dầu để tránh biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp và sự chi phối của lợi ích nhóm, cục bộ trong kinh doanh xăng dầu.

Bên cạnh đó, tăng cường giám sát, kiểm tra thực chất và kịp thời nhận diện, xử phạt nghiêm khắc các sai phạm trong kinh doanh và quản lý giá xăng dầu.

Các chuyên gia cũng đề xuất sớm thay thế cơ chế Quỹ Bình ổn giá xăng dầu hiện hành bằng Quỹ dự trữ/an ninh năng lượng/xăng dầu quốc gia theo mô hình của các nước phát triển.

Sớm thực hiện cơ chế cạnh tranh thị trường đầy đủ và lành mạnh trong hoạt động kinh doanh xăng dầu, thúc đẩy hình thành giá thị trường và cơ chế thị trường cạnh tranh đầy đủ, lành mạnh ở Việt Nam….

Đặc biệt, cần chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó với các biến động xăng dầu và tăng cường công tác truyền thông, thông tin thị trường đầy đủ, kịp thời cho người dân và doanh nghiệp.

Kết luận 14 đã nhấn mạnh việc sử dụng linh hoạt các công cụ chính sách tài khóa và tiền tệ như thuế, phí, lãi suất, tín dụng… để ổn định thị trường. Đồng thời, yêu cầu tăng cường kiểm soát, xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực như găm hàng, buôn lậu, gian lận thương mại do. Đây là những yếu tố có thể tạo ra sự thiếu hụt giả tạo, gây bất ổn thị trường và tác động tiêu cực tới đời sống xã hội.

Ông Hà Đăng Sơn Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và tăng trưởng xanh

Việt Nam cần một lực lượng đủ năng lực để vừa đảm bảo nguồn cung, vừa dẫn dắt hệ sinh thái năng lượng. Petrovietnam hiện là đơn vị hiếm hoi hội tụ đủ quy mô, kinh nghiệm và nền tảng kỹ thuật để thực hiện vai trò này. Tuy nhiên, để phát huy hết tiềm năng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách theo hướng tăng quyền chủ động, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và tạo điều kiện cho các dự án năng lượng quy mô lớn được triển khai hiệu quả.

TS. Dư Văn Toán Viện Khoa học Khí tượng Thủy Văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Trước nguồn cung bị thắt chặt do tình hình tại Trung Đông, Chính phủ tìm ra các giải pháp như giữ vững các hợp đồng nguồn cung, tìm thêm thị trường mới. Ở trong nước thì thúc đẩy năng suất và tăng lượng cung xăng dầu trong toàn hệ thống. Giải pháp này không chỉ giúp giảm rủi ro thiếu hụt cung cấp mà còn củng cố vị thế thương lượng của Việt Nam trên thị trường năng lượng quốc tế.

Ông Nguyễn Hoàng Dũng Chuyên gia kinh tế

Đỗ Kiều