Dinh dưỡng và lối sống giúp bảo vệ hệ cơ xương khớp: Những điều cần làm đúng

Tình trạng ít vận động, làm việc sai tư thế, chế độ dinh dưỡng chưa hợp lý… là những yếu tố nguy cơ khiến bệnh lý cơ xương khớp xuất hiện ngày càng sớm hơn. Vậy làm thế nào để bảo vệ hệ xương khớp ngay từ sớm? Phóng viên báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng, Viện trưởng Viện Cơ Xương Khớp Bạch Mai, Bệnh viện Bạch Mai xung quanh vấn đề này.

PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng, Viện trưởng Viện Cơ Xương Khớp Bạch Mai, Bệnh viện Bạch Mai.

Phóng viên (PV): Thưa PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng, thực trạng bệnh cơ xương khớp hiện nay như thế nào? Những bệnh lý nào thường gặp và hệ lụy ra sao khi hệ cơ xương khớp suy yếu?

PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng: Bệnh cơ xương khớp là một trong các nhóm bệnh phổ biến. Theo các nghiên cứu và thống kê được công bố chính thức, bệnh lý cơ xương khớp nằm trong số 10 nhóm bệnh thường gặp nhất trong mô hình bệnh tật, có ảnh hưởng nhiều đến khả năng lao động và chất lượng cuộc sống của người bệnh, là gánh nặng kinh tế cho người bệnh, gia đình và xã hội. Mặc dù các bệnh lý cơ xương khớp có xu hướng tăng theo sự tăng tuổi thọ và dân số.

Tuy nhiên, quan niệm cho rằng các bệnh cơ xương khớp chỉ gặp ở người cao tuổi thì hoàn toàn không chính xác. Thực tế, tùy từng nhóm bệnh và từng bệnh mà những người ở các lứa tuổi khác nhau có thể mắc phải hoặc mắc bệnh với tỷ lệ khác nhau, bao gồm cả trẻ em và người lớn. Một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh lý khớp viêm trong cộng đồng là 3,6% ở nhóm 18 - 34 tuổi, 11,5% ở nhóm 35 - 49 tuổi, 29,0% ở nhóm 50 - 64 tuổi, 44,0% ở nhóm 65 - 74 tuổi và 53,9% ở những người từ 75 tuổi trở lên. Tỷ lệ bệnh thoái hóa khớp nói chung gặp 7,3% ở những người 18 - 44 tuổi, 30,8% ở nhóm 45 - 64 tuổi và 49,6% ở những người từ 65 tuổi.

Loãng xương có thể xuất hiện xấp xỉ 33% phụ nữ và 20% nam giới từ 50 tuổi trở lên. Có những nhóm bệnh gặp ở trẻ em như viêm khớp tự phát thiếu niên trong khi các bệnh cơ xương khớp hệ thống, tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm da cơ có thể gặp cả ở người lớn và trẻ em... Những thay đổi về điều kiện sống, môi trường làm việc cũng như chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt cũng là những yếu tố có thể làm xuất hiện và/hoặc làm nặng các bệnh lý cơ xương khớp.

Tùy từng bệnh, giai đoạn bệnh mà mỗi bệnh cơ xương khớp đều có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh, để lại những hậu quả nặng và làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh, đặc biệt với những trường hợp được phát hiện muộn và điều trị không đúng. Việc phát hiện sớm, chẩn đoán và điều trị đúng là yếu tố mấu chốt, quyết định đến hiệu quả điều trị, giúp kiểm soát được bệnh và ngăn ngừa các hậu quả xấu do bệnh gây ra.

PV: Vậy dinh dưỡng và lối sống đóng vai trò như thế nào đối với sức khỏe cơ xương khớp, thưa bác sĩ?

PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng: Dinh dưỡng và lối sống là những yếu tố quan trọng góp phần duy trì sức khỏe của hệ cơ xương khớp, ngăn ngừa sự xuất hiện và làm giảm mức độ nặng của bệnh. Một chế độ ăn cân bằng và phù hợp giúp cung cấp đủ các chất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình duy trì hoạt động, phát triển và tái tạo mô. Từ đó giúp quá trình điều trị bệnh hiệu quả hơn và phục hồi sức khỏe nhanh hơn.

Ví dụ đối với xương, các khoáng chất và yếu tố vi lượng như canxi, vitamin D, magiê và phốt pho là những thành phần quan trọng trong cấu trúc và chức năng và sức khỏe của mô xương. Canxi tham gia tạo nên cấu trúc xương, trong khi vitamin D hỗ trợ cơ thể hấp thu canxi. Magiê và phốt pho cũng góp phần vào quá trình duy trì mật độ và cấu trúc của xương và giúp tăng cường sức khỏe của xương.

Bên cạnh đó, protein, vitamin C cùng một số chất như kẽm, đồng cũng có vai trò quan trọng trong duy trì tổng hợp collagen, hình thành và duy trì mô liên kết, quá trình phục hồi mô xương. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào một vài chất dinh dưỡng riêng lẻ, chúng ta cần hướng đến chế độ ăn đa dạng và cân bằng.

Dinh dưỡng và lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cơ xương khớp. Ảnh AI.

Chế độ ăn và dinh dưỡng còn liên quan đến việc kiểm soát cân nặng. Với những người thừa cân, trọng lượng nặng sẽ tạo thêm áp lực lên các khớp chịu lực, đặc biệt là khớp gối và khớp háng, từ đó có thể thúc đẩy quá trình thoái hóa khớp sớm hơn.

Vì vậy, chế độ ăn uống hợp lý giúp duy trì cân nặng phù hợp, qua đó giảm gánh nặng lên hệ cơ xương khớp, ngăn ngừa sự xuất hiện và nặng lên của bệnh. Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là một trong các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của hệ cơ xương khớp và liên quan với các bệnh cơ xương khớp. Hoạt động thể chất thường xuyên và hợp lý cũng có vai trò rất quan trọng trong việc phòng và chữa bệnh cơ xương khớp.

Các bài tập có tải trọng như đi bộ, chạy bộ, khiêu vũ hoặc tập luyện có sức cản có thể kích thích quá trình tái tạo xương và hỗ trợ duy trì mật độ xương. Các bài tập tăng cơ lực còn giúp cơ bắp khỏe hơn, linh hoạt hơn. Cơ khỏe có thể hỗ trợ và giúp ổn định cơ học cho khớp, góp phần cải thiện chức năng vận động. Trong khi đó, các bài tập vận động khớp, kéo giãn và tăng tính linh hoạt giúp duy trì biên độ vận động của các khớp, hạn chế tình trạng cứng khớp.

Tuy nhiên mỗi bệnh cơ xương khớp cần có một chế độ tập luyện và vận động phù hợp ví dụ bệnh loãng xương cần các bài tập có tải trọng trong khi thoái hóa khớp lại cần các bài tập nhẹ nhàng, tránh quá tải cho khớp. Do đó, người bệnh cần đi khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán sớm và đúng bệnh đồng thời được chỉ định các biện pháp điều trị phù hợp, nhận được những thông tin tư vấn về chế độ ăn và tập luyện phù hợp với bệnh của bình. Việc kết hợp chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp tập vận động thường xuyên, phù hợp cùng với các thuốc điều trị sẽ giúp quá trình điều trị bệnh và bình phục sức khỏe nhanh và hiệu quả hơn.

Ngoài chế độ dinh dưỡng, và chế độ vận động, tập luyện phù hợp, mọi người cũng cần lưu ý tránh các tư thế làm việc xấu, không phù hợp có thể gây bất lợi cho hệ cơ xương khớp. Hút thuốc lá cũng làm giảm lưu lượng máu đến xương, cản trở quá trình hồi phục và làm tăng nguy cơ loãng xương. Uống quá nhiều rượu bia có thể làm suy yếu xương, giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương.

PV: Từ những yếu tố trên, bác sĩ có khuyến cáo gì để mỗi người chủ động phòng ngừa bệnh cơ xương khớp ngay từ khi còn trẻ?

PGS.TS.BS. Nguyễn Văn Hùng: Phòng ngừa bệnh cơ xương khớp cần bắt đầu từ những thói quen rất cơ bản và được duy trì đều đặn. 

Trước hết là xây dựng chế độ ăn: Cân bằng, đa dạng, bảo đảm các nhóm chất dinh dưỡng chất cần thiết cho hệ cơ xương khớp. Không nên chỉ chú trọng một chất dinh dưỡng mà bỏ qua sự cân đối tổng thể của khẩu phần.

Tiếp theo là duy trì hoạt động thể chất thường xuyên: Có thể kết hợp các hình thức vận động phù hợp như hoạt động aerobic, bài tập tăng cường cơ lực, các bài tập có tải trọng, kéo giãn và giữ thăng bằng. Việc lựa chọn cường độ và hình thức tập cần phù hợp với tuổi, thể trạng và tình trạng sức khỏe của mỗi người và cần được tư vấn cẩn thận bởi các bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia có chuyên môn phù hợp.

Đối với những người phải làm việc tại bàn hoặc ngồi trong thời gian dài: Cần tránh duy trì một tư thế quá lâu; nên chủ động đứng dậy, vận động, thay đổi tư thế tập các bài tập ngắn giúp thư giãn, tránh mỏi và co cứng cơ sau những khoảng thời gian ngồi lâu. Tư thế đúng khi ngồi, đứng hay khi làm việc việc cũng rất quan trọng. Bàn, ghế và các thiết bị làm việc nên được bố trí phù hợp với nguyên tắc tạo tư thế làm việc thoải mái và hiệu quả phù hợp cho mỗi người, nhằm làm giảm áp lực không cần thiết và các tác động xấu lên cột sống và các khớp.

Cần duy trì đủ lượng nước trong ngày: Nước góp phần hỗ trợ hoạt động của các mô và quá trình vận chuyển chất dinh dưỡng. Đồng thời, mỗi người nên chú ý nghỉ ngơi, ngủ đủ và kiểm soát tình trạng căng thẳng. Các bài tập như yoga, thiền hoặc tập thở sâu có thể được sử dụng như những phương pháp hỗ trợ thư giãn.

Một điểm quan trọng khác là tránh hút thuốc và hạn chế uống rượu bia. Đặc biệt khi thấy có các dấu hiệu bất thường, các triệu chứng ở hệ cơ xương khớp thì người bệnh cần đi khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp để được đánh giá tình trạng sức khỏe cũng như phát hiện, chẩn đoán và điều trị bệnh cơ xương khớp từ giai đoạn sớm; đồng thời nhận được những lời khuyên phù hợp về lối sống, lao động và sinh hoạt cho tình trạng bệnh của mình.

Các bệnh cơ xương khớp có thể để lại những di chứng và các hậu quả nặng mà phần lớn là không hồi phục được. Việc trì hoãn khám và chữa bệnh hoặc chữa bệnh không đúng phương pháp có thể vô tình khiến người bệnh phải gánh chịu những hậu quả không đáng có và có thể hoàn toàn phòng tránh được.