Định hình hạ tầng tầm nhìn 100 năm

Tàu điện hoạt động trên tuyến đường sắt đô thị Nhổn-ga Hà Nội (Ảnh Hà Nội Metro)

Khảo sát phục vụ xác lập Quy hoạch giao thông vận tải Thủ đô Hà Nội cho thấy bức tranh giao thông Hà Nội còn một số điểm nghẽn. Tốc độ đi lại bình quân trên địa bàn nội đô đạt khoảng 21,02 km/giờ vào giờ thấp điểm và giảm mạnh xuống 15,54 km/giờ vào giờ cao điểm. Nhiều tuyến giao thông trọng yếu ghi nhận mức sụt giảm rõ rệt: Như đường Vành đai 3-Phạm Hùng giảm từ 18,6 km/giờ xuống 12,7 km/giờ; đường Vành đai 2-Láng giảm từ 20,5 km/giờ xuống 14,4 km/giờ; đường Trần Duy Hưng giảm từ 21,5 km/giờ xuống 12,2 km/giờ; đường Giải Phóng giảm từ 22,5 km/giờ xuống 15,8 km/giờ.

Cơ cấu vận tải của Hà Nội phụ thuộc nhiều vào giao thông đường bộ. Cơ cấu phương tiện cũng cho thấy sự mất cân đối. Xe máy chiếm tới 82,3% lưu lượng, ô-tô con chiếm 12,2%. Nếu quy đổi theo mức chiếm dụng mặt đường thì xe máy chiếm 52,5%, ô-tô con chiếm 26%. Với hai tuyến đường sắt đô thị và một tuyến BRT, giao thông công cộng mới đáp ứng khoảng 4,8% nhu cầu đi lại của người dân.

Để khắc phục những nhược điểm của giao thông, quy hoạch lần này không dừng lại ở việc bổ sung công trình hạ tầng. Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Trương Việt Dũng: “Quy hoạch giao thông lần này không phải là bài toán bổ sung đường, cầu và tuyến đường sắt hay các công trình khác; mà là quy hoạch tổ chức lại cấu trúc phát triển của Hà Nội”. Cách tiếp cận mới yêu cầu đồ án quy hoạch gắn kết hạ tầng kỹ thuật với không gian phát triển dài hạn, bảo đảm tính đồng bộ, dự phòng và linh hoạt.

Đối với mạng lưới đường bộ, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố yêu cầu phân cấp rõ chức năng của từng loại đường, bao gồm: Cao tốc, đường vành đai, đường hướng tâm, đường hàng hóa, đường chính đô thị và đường tiếp cận. Đường vành đai phải phát huy vai trò phân luồng, kết nối giữa các cực phát triển; trong khi các tuyến hướng tâm ưu tiên thực hiện chức năng kết nối vào trung tâm; không thể áp dụng cùng một phương thức mở rộng cho tất cả các trục giao thông.

Mạng lưới đường sắt của thành phố được định hướng với cấu trúc hướng tâm, vành đai và các tuyến ngang. Các đầu mối như sân bay, nhà ga không còn là điểm đơn lẻ mà trở thành nơi tổ chức mạng lưới. Giao thông công cộng vận hành theo một hệ thống duy nhất, trong đó đường sắt đóng vai trò xương sống. Xe buýt và tuyến gom có nhiệm vụ đưa hành khách đến ga; kết hợp đi bộ, xe đạp, phương tiện chia sẻ và bãi đỗ chuyển tiếp để tạo hành trình thông suốt với tiêu chuẩn phục vụ thống nhất.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Thành phố Hà Nội cho rằng, đối với quy hoạch đường sắt đô thị, muốn khắc phục hạn chế về tính khả thi, cần đặt mục tiêu cùng với kế hoạch thực hiện. Thực tế cho thấy, nhiều quy hoạch trước đây chỉ triển khai được dưới 10%. Đường sắt đô thị chưa được gắn kết với không gian ngầm, hạ tầng kỹ thuật hay chiến lược phát triển TOD (mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng).

Với hàng không, Cảng hàng không quốc tế Nội Bài tiếp tục giữ vai trò quan trọng, dự tính đạt công suất 30 triệu lượt khách năm 2030 và 50 triệu lượt vào năm 2050. Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được nghiên cứu với công suất 50 triệu lượt khách vào năm 2050, có thể mở rộng lên 100 triệu lượt sau đó; hai cảng cùng phục vụ vùng Thủ đô.

Về đường thủy, thành phố hiện có 254 km đường thủy nội địa quốc gia, 9 cảng và 110 bến (trong đó 29 bến đang hoạt động), sản lượng khoảng 2 triệu tấn năm 2023. Quy hoạch định hướng hình thành 5 cụm cảng với 23 cảng và các cảng khác, phân bố ở trung tâm và các phía bắc, nam, đông và tây thành phố, tổng công suất vận chuyển hàng hóa khoảng 30,1 triệu tấn/năm, tăng cường kết nối vận tải hàng hóa trong vùng.

Một yêu cầu mang tính chiến lược tổng thể là quy hoạch giao thông phải gắn với cấu trúc phát triển tổng thể của Thủ đô. Trong đó, mô hình 9 cực, 9 trung tâm, 9 trục là cấu trúc mà hệ thống giao thông cần hỗ trợ, kết nối và tạo điều kiện phát triển.

Theo kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030, Hà Nội tập trung nguồn vốn lớn cho đường sắt đô thị và hạ tầng giao thông với các công trình ưu tiên như: 7 cầu lớn qua sông Hồng, các trục giao thông hướng tâm và hệ thống đường sắt đô thị. Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Nguyễn Xuân Lưu, riêng nhu cầu vốn cho đường sắt đô thị trong giai đoạn này dự tính lên đến hơn một triệu tỷ đồng. Thành phố phấn đấu hoàn thành khoảng 100 km đường sắt đô thị, tập trung vào tuyến số 2 Nam Thăng Long-Trần Hưng Đạo, tuyến số 5 Văn Cao-Hòa Lạc, tuyến Nhổn-ga Hà Nội và 5 tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14 mới được khởi công xây dựng theo hình thức chìa khóa trao tay.