Tái thiết không gian đô thị lấy các nhà ga Metro làm trung tâm

Trục giao thông xương sống định hình đô thị đa cực

Bám sát Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, theo định hướng tại Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là trục giao thông xương sống, giữ vai trò trực tiếp dẫn dắt mô hình phát triển đa cực, đa trung tâm. Đây cũng chính là nền tảng cốt lõi để Hà Nội triển khai mô hình phát triển đô thị lấy giao thông công cộng làm trung tâm (TOD), hướng tới việc tổ chức không gian, dân cư, thương mại và dịch vụ…

Hệ thống đường sắt đô thị được xác định là trục giao thông xương sống, giữ vai trò trực tiếp dẫn dắt mô hình phát triển đa cực, đa trung tâm.

Việc phát triển mô hình này gắn liền với hệ thống đường sắt đô thị sẽ được tập trung tối ưu hóa tại các ga và đầu mối giao thông trọng điểm. Tại các vị trí này, Thủ đô sẽ hình thành những trung tâm đô thị đa chức năng với mật độ cao, đa chức năng góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và phát triển hệ thống giao thông công cộng.

Sự kết hợp giữa đường sắt đô thị và mô hình phát triển đô thị quanh nhà ga có ý nghĩa quan trọng trong việc khai thác hiệu quả hạ tầng giao thông, tăng hiệu quỹ đất tạo tiền đề và nguồn lực trong việc hình thành các trung tâm đô thị mới. Đây là cơ hội, đòn bẩy thúc đẩy quá trình tái cấu trúc đô thị Hà nội theo định hướng đã đặt ra là phát triển đa tầng, đa lớp, đa cực đa trung tâm.

Sự kết hợp giữa đường sắt đô thị và mô hình phát triển đô thị quanh nhà ga có ý nghĩa quan trọng trong tạo tiền đề và nguồn lực hình thành các trung tâm đô thị mới.

Bên cạnh những cơ hội và dư địa phát triển to lớn, quá trình triển khai thực tế dự báo sẽ phải đối mặt với không ít rào cản. Nhất là trong bài toán đồng bộ hóa giữa các chính sách quy hoạch, giao thông, quản lý đất đai và cơ chế tài chính. Cùng với đó, công tác giải phóng mặt bằng, thu hút nguồn lực đầu tư và quản trị thực hiện cũng là những “nút thắt” lớn đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ.

Mở ra không gian phát triển mới

Đánh giá về vai trò cốt lõi của giao thông công cộng trong định hướng phát triển lâu dài, ThS.KTS Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội nhấn mạnh, đường sắt đô thị chính là “khung xương” chiến lược để hiện thực hóa cấu trúc phát triển Thủ đô theo mô hình 9 cực - 9 trục - 9 trung tâm. Với mạng lưới quy hoạch gồm 18 tuyến đường sắt đô thị có tổng chiều dài khoảng 1.015 km, đây không chỉ là phương tiện vận tải khối lượng lớn mà còn là hạ tầng kết nối các cực phát triển thành một hệ thống đô thị thống nhất, vận hành hiệu quả.

ThS.KTS Lưu Quang Huy cho rằng đường sắt đô thị không chỉ là phương tiện vận tải khối lượng lớn mà còn là hạ tầng kết nối các cực phát triển thành một hệ thống đô thị thống nhất, vận hành hiệu quả.

Đặc biệt, giai đoạn 2026 - 2030 được xem là giai đoạn quan trọng bậc nhất để định hình các khu đô thị xung quanh nhà ga. Việc UBND Thành phố chấp thuận hướng tuyến và vị trí nhà ga tỷ lệ 1/2.000 cho 5 tuyến đường sắt đô thị khởi công vào ngày 22/6/2026 mang tính chất quyết định. Vị trí được xác định của các nhà ga ở thời điểm hiện tại sẽ trực tiếp chi phối và định hình cấu trúc không gian, dân cư cũng như dịch vụ thương mại của đô thị xung quanh trong nhiều thập kỷ tới.

Từ góc độ chuyên môn quy hoạch, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho rằng, mô hình phát triển đô thị gắn liền với giao thông công cộng (TOD) bắt buộc phải được triển khai đồng thời cùng quá trình xây dựng nhà ga, tuyệt đối không thể đi sau hạ tầng.

KTS Nguyễn Tài Thu cho rằng việc quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị cần hướng tới mục tiêu tối đa hóa các lợi ích toàn diện về kinh tế, xã hội và môi trường.

Dưới góc nhìn của KTS Nguyễn Tài Thu, thành viên Hội Kiến trúc sư Hà Nội, việc quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị không đơn thuần là bài toán hạ tầng giao thông mà phải hướng tới mục tiêu tối đa hóa các lợi ích toàn diện về kinh tế, xã hội và môi trường.

Để làm được điều đó, công tác quy hoạch cần dựa trên sáu yếu tố chủ chốt, bắt đầu từ việc đánh giá toàn diện hiện trạng hình thái đô thị, điều kiện địa chất, khí hậu cũng như tầm nhìn phát triển chiến lược của Thủ đô. Đồng thời, việc dự báo chính xác nhu cầu vận tải dựa trên ma trận phân bố dân số, việc làm và hành lang giao thông sẽ là cơ sở để định hình thị phần cho từng phương thức vận chuyển.

Bên cạnh việc xác định vai trò chủ chốt của đường sắt trong hệ thống giao thông chung, quy hoạch cần làm rõ quy mô, loại hình và cấu trúc mạng lưới nhằm đảm bảo phục vụ tối ưu cho cả khu vực nội đô, ngoại ô và liên vùng. Đặc biệt, hai trụ cột không thể tách rời là việc tích hợp chính sách quy hoạch sử dụng đất theo mô hình phát triển đô thị lấy giao thông công cộng làm trung tâm (TOD) và hạ tầng hỗ trợ liên thông. Việc kết nối đa phương thức cùng hệ thống thẻ vé thông minh sẽ là yếu tố quyết định để thu hút người dân chuyển đổi thói quen di chuyển.

Từ thực tiễn phát triển của các đô thị lớn trên thế giới, KTS Nguyễn Tài Thu cho rằng Hà Nội không thể bỏ qua bài toán tính toán hiệu quả vận hành khai thác ngay từ khâu quy hoạch ban đầu. Một mạng lưới đường sắt dù hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy tối đa giá trị khi có phương án tổ chức khai thác hợp lý, mô hình doanh nghiệp vận hành chuyên nghiệp, hạch toán kinh tế rõ ràng cùng lộ trình phân kỳ đầu tư và vận hành theo từng giai đoạn khả thi.

Cùng với đó, việc nghiên cứu cấu trúc mạng lưới tối ưu cần được đặt trong sự so sánh tương quan giữa kinh nghiệm quốc tế và điều kiện đặc thù của Hà Nội. Chuyên gia từ Hội Kiến trúc sư Hà Nội nhấn mạnh tầm quan trọng của việc rà soát, đánh giá thực chất tiềm năng triển khai mô hình TOD trên toàn mạng lưới đường sắt Thủ đô. Nhằm giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, Hà Nội cần nghiên cứu đa dạng hóa các nguồn lực đầu tư, đồng thời xây dựng các cơ chế, chính sách linh hoạt để bảo đảm hài hòa lợi ích và chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.