Định hình lại vai trò Ban đại diện cha mẹ học sinh

Một buổi họp phụ huynh của Trường tiểu học Yên Nghĩa (Hà Nội). Ảnh: Đình Tuệ

Thực tiễn đặt ra yêu cầu đổi mới

Là phụ huynh, TS Vũ Thị Minh Huyền, ở phố Trần Phú, phường Đại Mỗ (Hà Nội) cho rằng, Thông tư số 81/2026/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh (Thông tư 81) góp phần bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch trong các khoản đóng góp tại trường học.

Từ thực tế những năm qua, TS Vũ Thị Minh Huyền nhận thấy, quỹ phụ huynh là vấn đề khiến nhiều gia đình băn khoăn. Có những khoản đóng góp thực sự cần thiết, được thống nhất trên tinh thần tự nguyện. Tuy nhiên, cũng có những khoản khiến phụ huynh khó từ chối, ngay cả khi điều kiện kinh tế không cho phép hoặc họ chưa thấy rõ sự cần thiết.

Ranh giới giữa tự nguyện và bắt buộc đôi khi không nằm ở lời nói mà thể hiện ngay trong cách tổ chức thực hiện. Không ai trực tiếp yêu cầu phụ huynh phải đóng tiền, nhưng việc công khai danh sách đóng góp, đưa ra mức thu tại cuộc họp hay liên tục nhắc nhở trên nhóm trò chuyện cũng có thể tạo áp lực. Khi đó, điều khiến phụ huynh băn khoăn không hẳn là số tiền nhiều hay ít, mà là cảm giác không thực sự có quyền lựa chọn.

Theo TS Vũ Thị Minh Huyền, đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Giáo dục không chỉ diễn ra trong lớp học, qua sách giáo khoa hay lời giảng của thầy cô, mà còn thể hiện trong cách người lớn ứng xử, cách tập thể tôn trọng hoàn cảnh của từng gia đình và cách nhà trường bảo vệ phẩm giá của mỗi học sinh.

“Một khoản đóng góp vài chục nghìn đồng có thể không đáng kể với gia đình này, nhưng lại là khoản phải cân nhắc với gia đình khác. Vì vậy, không thể lấy điều kiện của số đông để mặc nhiên xem đó là khả năng chi trả của tất cả phụ huynh” – TS Vũ Thị Minh Huyền chia sẻ.

Trước đây, Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh (Thông tư 55) đã hệ thống hóa các quy định về tổ chức và hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh, hướng tới nâng cao hiệu quả phối hợp giữa gia đình và nhà trường, bảo đảm việc đóng góp, quản lý tài chính và tổ chức hoạt động đúng quy định, qua đó bảo vệ quyền lợi người học.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Đỗ Tiến Sỹ - giảng viên cao cấp Học viện Quản lý giáo dục, sau thời gian dài thực hiện, việc triển khai quy định tại một số nơi đã bộc lộ bất cập. Hoạt động của Ban đại diện CMHS có nơi bị biến tướng, vô hình trung tiếp tay cho tình trạng lạm thu trong trường học, thậm chí được sử dụng như “cánh tay nối dài” của nhà trường trong việc vận động đóng góp, trở thành “bình phong” hợp thức hóa các khoản thu không đúng quy định.

Có trường hợp việc vận động được gọi là tự nguyện nhưng phụ huynh thực tế phải chịu áp lực từ số đông; mức đóng quỹ lớp, quỹ trường bị cào bằng, không tính đến hoàn cảnh kinh tế khác nhau của từng gia đình. Cũng có nơi, Ban đại diện tự ý quyết định thay tập thể lớp; thậm chí can thiệp không đúng vào hoạt động dạy học và quản lý nhà trường.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Thông tư 81 thay thế Thông tư 55 có ý nghĩa quan trọng, nhằm tăng cường hiệu quả phối hợp giữa cha mẹ học sinh và cơ sở giáo dục; bảo đảm hoạt động của Ban đại diện trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, công khai, minh bạch, thiết thực và đúng quy định của pháp luật.

Chương trình hội chợ đầu năm 2026 của Trường tiểu học & THCS Tân Khai (Vĩnh Hưng, Hà Nội). Ảnh: TG.

Rõ giới hạn hoạt động, bảo đảm tự nguyện, dân chủ, minh bạch

PGS.TS Đỗ Tiến Sỹ khẳng định, Thông tư 81 được ban hành vào thời điểm này có ý nghĩa quan trọng trong ổn định dư luận xã hội, đổi mới quản trị nhà trường và tạo hành lang pháp lý cho sự phối hợp giữa gia đình với nhà trường trong giáo dục học sinh.

Ông làm rõ, Thông tư định hình lại mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường thông qua việc xác định rõ chức năng, phạm vi hoạt động và trách nhiệm của Ban đại diện cha mẹ học sinh. Theo đó, Ban đại diện cần trở về đúng vai trò đồng hành trong giáo dục, không trở thành đầu mối vận động đóng góp, góp phần ngăn chặn tình trạng lạm thu và bảo đảm quyền tự nguyện của phụ huynh.

Thông tư cũng quy định rõ mục đích sử dụng các khoản hỗ trợ cho hoạt động của Ban đại diện. Những khoản này không được dùng để chi cho cơ sở vật chất, công tác quản trị, điều hành hoặc thù lao giáo viên. Việc tài trợ xây dựng, mua sắm trang thiết bị cho nhà trường phải thực hiện theo quy trình tài trợ riêng theo quy định của pháp luật, không mặc nhiên giao Ban đại diện đứng ra vận động.

Về vị trí pháp lý, Ban đại diện cha mẹ học sinh không thuộc cơ cấu tổ chức của cơ sở giáo dục, không có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng; Ban đại diện cấp trường không phải cấp trên của Ban đại diện lớp. PGS.TS Đỗ Tiến Sỹ cho rằng, việc xác định rõ những giới hạn này giúp ngăn ngừa tình trạng lạm quyền, can thiệp sai chức năng và chuyển trách nhiệm của nhà trường sang phụ huynh. Tuy nhiên, để các quy định mới đi vào thực tiễn, cần có hướng dẫn cụ thể về cách thức phối hợp, tổ chức hoạt động và thực hiện hỗ trợ trong từng tình huống.

Theo PGS.TS Đỗ Tiến Sỹ, đổi mới quy định về Ban đại diện CMHS không chỉ nhằm kiểm soát các khoản đóng góp mà còn hướng tới xây dựng mối quan hệ phối hợp đúng chức năng, minh bạch và có trách nhiệm giữa gia đình với nhà trường. Khi quyền tự nguyện của phụ huynh được tôn trọng, nhà trường thực hiện đầy đủ trách nhiệm và mọi hoạt động đều hướng đến lợi ích của học sinh, Ban đại diện mới thực sự phát huy vai trò đồng hành trong giáo dục.

Cùng quan điểm, TS Vũ Thị Minh Huyền cũng nhận định, Thông tư 81 tạo khuôn khổ rõ ràng hơn cho hoạt động của Ban đại diện, hạn chế việc vận động, thu và sử dụng tiền không đúng quy định. Việc thay thế Thông tư 55 không đơn thuần là điều chỉnh cách thức thu, chi mà còn làm rõ hơn vị trí, nhiệm vụ, quyền hạn và giới hạn hoạt động của Ban đại diện CMHS, qua đó củng cố niềm tin của phụ huynh đối với môi trường giáo dục.

“Định hình lại vai trò Ban đại diện cha mẹ học sinh, vì thế, không chỉ là giới hạn những việc Ban đại diện được làm, mà còn là khôi phục đúng chức năng kết nối, phối hợp và đồng hành với nhà trường” - TS Vũ Thị Minh Huyền nhấn mạnh.

Qua nghiên cứu văn bản, ông Lê Tuấn Tứ - nguyên Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Khánh Hòa, đại biểu Quốc hội khóa XIV - nhìn nhận, Thông tư 81 thay thế Thông tư 55 là cơ hội để chuẩn hóa cách thức phối hợp bình đẳng, đúng chức năng và có trách nhiệm giữa gia đình với nhà trường; trong đó tính tự nguyện phải được bảo đảm bằng quyền lựa chọn thực chất của mỗi gia đình.

Theo đó, phụ huynh có quyền quyết định việc hỗ trợ trên cơ sở điều kiện kinh tế và sự đồng thuận của bản thân, không chịu sức ép từ tập thể; học sinh cũng không thể bị phân biệt đối xử vì cha mẹ không tham gia đóng góp. Cùng với đó, công khai mục đích, nội dung và phương thức hỗ trợ là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin, hạn chế những cách hiểu và cách làm thiếu minh bạch.

Tuy nhiên, theo ông Lê Tuấn Tứ, quy định chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai thống nhất trong thực tế. Nhà trường cần chủ động hướng dẫn, công khai trách nhiệm của các bên và xử lý kịp thời những vướng mắc; Ban đại diện cần hoạt động đúng phạm vi, tôn trọng quyền của từng phụ huynh; cơ quan quản lý giáo dục cần tăng cường kiểm tra, giám sát. Quan trọng hơn, mọi hoạt động phối hợp phải xuất phát từ nhu cầu chính đáng của học sinh, không tạo thêm gánh nặng cho gia đình. Đó cũng là thước đo thực chất để đánh giá hiệu quả của chính sách mới.

Ngoài ra, ông Lê Tuấn Tứ cho rằng, điểm cốt lõi của việc đổi mới quy định về Ban đại diện cha mẹ học sinh không chỉ là kiểm soát các khoản đóng góp, mà còn phải thiết lập cơ chế phối hợp bình đẳng, đúng chức năng và có trách nhiệm giữa gia đình với nhà trường. Ban đại diện cần được nhìn nhận là cầu nối trao đổi thông tin, phản ánh nguyện vọng của phụ huynh và cùng nhà trường hỗ trợ học sinh, thay vì trở thành đầu mối giải quyết các nhu cầu tài chính của lớp học.