Nữ PGS 37 tuổi rời Stanford về tìm lời giải cho bộ não người Việt

Chiều 14/10, tại Đà Nẵng, PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, Trường Đại học Quốc tế (Đại học Quốc gia TP.HCM), nhận giải Nhất hạng mục Nhà khoa học giai đoạn giữa sự nghiệp của Giải thưởng Khoa học ASEAN - Mỹ dành cho nữ giới năm 2026.

Khoảnh khắc ấy ngắn ngủi. Phần lớn thời gian còn lại của chị thuộc về những cuộc họp, những giờ lên lớp và những buổi ngồi cùng sinh viên kéo dài từ sáng đến tối muộn. Ở tuổi 37, “giờ hành chính” gần như là khái niệm xa lạ với nữ phó giáo sư.

Nhịp sống ấy đã kéo dài nhiều năm. Và nó bắt đầu từ một câu hỏi rất cũ.

PGS Hương nghiên cứu các phương án ứng dụng công nghệ trong y tế. Ảnh: NVCC.

Câu hỏi của cô nữ sinh cấp hai

Chị Hương sinh ra trong gia đình có bố mẹ đều là giáo viên dạy Sinh học và Hóa học. Từ nhỏ, chị đã quen với ống nghiệm, kính hiển vi và những câu chuyện về thế giới tự nhiên.

Ngã rẽ đến với thần kinh học lại bắt đầu từ một biến cố trong gia đình. Chứng kiến người thân gặp tổn thương tâm lý, cô nữ sinh cấp hai khi ấy luôn tự hỏi điều gì đang diễn ra bên trong não bộ, và làm sao để kiến thức trên trang sách có thể giúp được người bệnh.

Câu hỏi ấy theo chị suốt những năm tuổi trẻ. Tốt nghiệp thủ khoa ngành Công nghệ sinh học, chuyên ngành Y dược, tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM, chị làm trợ lý nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (Anh).

Năm 2012, chị nhận học bổng toàn phần, sang Mỹ làm nghiên cứu sinh tiến sĩ chuyên ngành Thần kinh học tại Đại học Stanford.

Sáu năm ở Thung lũng Silicon cho chị nền tảng chuyên môn vững chắc và một cách nghĩ hiện đại về nghiên cứu. Nhiều người chọn ở lại. Chị thì không. Quyết định ấy đã có từ ngày đầu tiên chị đặt chân đến Mỹ.

“Mong muốn đưa những ứng dụng công nghệ thực tế về phục vụ hạ tầng y tế trong nước và nguyện vọng được sống gần gia đình là lý do lớn nhất khiến tôi quyết định quay về”, chị chia sẻ.

Năm 2018, chị về nước. Tại Trường Đại học Quốc tế, chị đặt những viên gạch đầu tiên cho Phòng thí nghiệm Sức khỏe não bộ (Brain Health Lab). Ở đó, các kỹ sư, bác sĩ và sinh viên trẻ cùng ngồi lại, đưa y sinh, công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo (AI) về chung một hướng đi.

PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: NVCC.

Bài tập theo bệnh nhân về nhà

Ở Việt Nam, Alzheimer, suy giảm nhận thức, trầm cảm hay rối loạn lo âu có xu hướng gia tăng và trẻ hóa. Nhưng việc chẩn đoán và theo dõi người bệnh lâu dài vẫn thiếu công cụ chuyên sâu và thiếu nguồn lực.

Chị Hương không chọn những đề tài chỉ nằm trên giấy. Nhóm của chị đi thẳng vào những bài toán bệnh viện đang gặp.

Với người bệnh Alzheimer giai đoạn đầu, bác sĩ thường khuyên luyện tập nhận thức đều đặn bằng các bài toán, bài ngôn ngữ, bài tư duy không gian. Nhưng với người ở xa hay sức khỏe yếu, riêng quãng đường đến bệnh viện đã là một trở ngại.

Vậy thì để bài tập theo họ về nhà.

Cùng Bệnh viện Quân y 175, nhóm số hóa toàn bộ hệ thống bài tập lên ứng dụng di động, kết nối trực tiếp với trang quản lý của bác sĩ. Mỗi ngày, người bệnh ngồi tập 30 phút ngay tại nhà. Ứng dụng nhắc lịch, ghi lại thời gian tập, đánh giá mức độ hoàn thành và gửi diễn tiến về cho bác sĩ chuyên khoa.

PGS Hương hướng dẫn sinh viên thực hiện nghiên cứu. Ảnh: BVCC.

Gần một năm thử nghiệm lâm sàng, những người bệnh kiên trì tập 5 ngày mỗi tuần ghi nhận điểm nhận thức cải thiện rõ. Nhóm còn phát triển Brain Analytics, phần mềm AI đọc ảnh cộng hưởng từ (MRI) sọ não để phát hiện sớm Alzheimer.

Khi thử nghiệm trên bộ dữ liệu ADNI của Mỹ, mô hình cho kết quả sau 7 giờ, với độ chính xác tới 96%. Chị và cộng sự đang tiếp tục huấn luyện mô hình trên dữ liệu não bộ của chính người Việt, để công cụ này đủ chính xác khi bước vào phòng khám.

“

Chúng tôi không nghiên cứu để tạo ra một ứng dụng có thể thay thế bác sĩ. Mục tiêu duy nhất là tạo ra công cụ trợ lực, giúp bác sĩ chẩn đoán nhanh hơn và hỗ trợ bệnh nhân được điều trị tốt hơn ngay tại nhà

PGS.TS Hà Thị Thanh Hương

Những năm gõ cửa

Những con số ấy không đến dễ dàng. Đã có lúc Brain Health Lab tưởng như phải dừng lại. Chị Hương thẳng thắn: với nhà khoa học trẻ trở về, khó nhất là tìm tiền cho nghiên cứu.

Có những đề tài chị cùng học trò ấp ủ, gửi đi hàng loạt quỹ trong và ngoài nước. Phải 4-5 năm sau, cái gật đầu đầu tiên mới đến.

“Không ít dự án bị từ chối liên tục. Những lúc ấy, nhóm buộc phải thu hẹp quy mô, đổi hướng tiếp cận hoặc chấp nhận gác lại những ý tưởng quá lớn”, chị nhớ lại.

PGS Hương cùng sinh viên thử nghiệm ứng dụng của mình. Ảnh: NVCC.

Để phòng thí nghiệm còn sáng đèn, để học viên cao học có tiền đóng học phí, chị đi gõ cửa từng doanh nghiệp. Nhờ những nguồn hỗ trợ ấy, nhóm mới trang trải được chi phí kỹ thuật, và hỗ trợ một phần tiền đi lại cho người bệnh tham gia thử nghiệm.

Song song với chuyện tiền là cuộc đua với thời gian. Hàng trăm nhóm trên thế giới cùng theo đuổi một chủ đề thần kinh học, ngân sách thì có hạn. Chậm một bước, nhóm khác công bố trước, đề tài mất tính mới.

Chị vẫn không chọn chạy theo số lượng bài báo. Với chị, một công trình chỉ thật sự sống khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm, đến được tay người bệnh.

“Nếu chỉ dựa vào sức một cá nhân, hướng đi này không thể kéo dài. Tôi may mắn luôn nhận được sự tiếp sức từ Ban giám hiệu Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM, các đồng nghiệp và đặc biệt là sự tin tưởng của đội ngũ bác sĩ tại các bệnh viện đối tác”, chị nói.

PGS Hương khuyến khích các bạn trẻ nữ hãy nỗ lực theo đuổi đam mê khoa học. Ảnh: NVCC.

“

Trách nhiệm gia đình và những rào cản xã hội vô hình vẫn là 'trần thủy tinh' níu chân nhiều tài năng nữ

PGS.TS Hà Thị Thanh Hương

PGS Hương cho rằng khoa học có tính linh hoạt về thời gian. Phụ nữ hoàn toàn có thể tự sắp xếp nếu thực sự đam mê. Chị nhắn gửi đến các đồng nghiệp trẻ, đừng xem khoa học là một con đường quá bất lợi hay khắc nghiệt với phái nữ.

Chị mong các đồng nghiệp nữ trẻ đừng nhìn con đường này như một lối đi quá khắc nghiệt dành cho mình. Gần một thập kỷ trở về, chị hiếm khi nghi ngờ lựa chọn năm ấy.

Giải thưởng, những lời mời hấp dẫn chưa bao giờ là đích đến. Điều chị chờ là điểm nhận thức của một người bệnh Alzheimer nhích lên, là một bác sĩ có thêm công cụ để phát hiện bệnh sớm hơn.

Câu hỏi của cô nữ sinh năm ấy, chị đã đi nửa vòng trái đất để rồi trở về, lời giải vào tay người bệnh.