Định vị ẩm thực miền núi trong không gian văn hóa - du lịch

Ẩm thực miền núi trở thành đặc sản văn hóa trong phát triển du lịch cộng đồng. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Những nhận định trên được trao đổi tại hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ẩm thực các dân tộc thiểu số ở miền núi thành phố Đà Nẵng” do Trường Đại học Đông Á tổ chức cuối tuần qua, thu hút nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia tham dự.

Giá trị văn hóa cộng đồng

Trong đời sống cư dân miền núi, ẩm thực hình thành từ điều kiện tự nhiên và cách mưu sinh. Nguyên liệu lấy từ rừng, nương rẫy; cách chế biến gắn với bếp lửa và những tập quán được duy trì qua nhiều thế hệ. Từ bữa ăn hằng ngày đến các dịp lễ, tết, ẩm thực hiện diện như một phần không gian sống, gắn kết các mối quan hệ gia đình và cộng đồng.

TS. Trần Thị Mai An (Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng) cho rằng, ẩm thực cần được đặt trong tổng thể không gian văn hóa miền núi, nơi các yếu tố vật chất và tinh thần đan xen trong đời sống cộng đồng. Mỗi món ăn gắn với môi trường sống và tập quán sinh hoạt, đồng thời lưu giữ ký ức, kinh nghiệm của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Ẩm thực vì vậy trở thành một phần không gian văn hóa không thể tách rời.

Ẩm thực truyền thống của đồng bào miền núi được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Ở góc nhìn khác, PGS.TS. Phạm Văn Lợi (Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh, cần xem ẩm thực miền núi như một hệ thống hoàn chỉnh, thay vì chỉ giới thiệu từng món ăn riêng lẻ. Khi đặt trong mối liên hệ giữa nguyên liệu, cách chế biến và cách ăn, có thể thấy rõ vai trò của cộng đồng trong bữa ăn, từ chia sẻ đến ứng xử trong sinh hoạt hằng ngày.

Đồng thời, nhận diện các đặc trưng chung như nguồn nguyên liệu từ rừng núi, nương rẫy; kỹ thuật chế biến như nướng lửa, nấu ống tre; hệ món ăn như cơm lam, thịt nướng, canh thụt, rượu cần cùng cách ăn mang tính cộng đồng cao. “Bữa ăn là không gian thực hành các quan hệ xã hội và truyền tải giá trị văn hóa”, PGS.TS. Phạm Văn Lợi cho hay.

Gắn với điều kiện tự nhiên vùng Trường Sơn, ẩm thực miền núi mang đậm dấu ấn môi trường sống. Từ lựa chọn nguyên liệu đến cách chế biến đều là kết quả của quá trình thích nghi lâu dài, hình thành kinh nghiệm riêng của từng cộng đồng. Theo TS. Lê Anh Tuấn (Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung), kỹ thuật chế biến ẩm thực truyền thống là tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ cư dân miền núi, phản ánh kinh nghiệm sống và lao động của cộng đồng.

Mở rộng lợi thế phát triển du lịch

Khi được đặt đúng vị trí trong đời sống văn hóa, ẩm thực miền núi mở ra nhiều tiềm năng trong phát triển du lịch. Tuy nhiên, việc khai thác không chỉ dừng ở giới thiệu món ăn mà cần hướng đến giá trị văn hóa đi kèm.

Ẩm thực miền núi hiện diện trong không gian sống và đời sống cộng đồng. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Ông Lý Đình Quân, Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa ẩm thực thành phố đặt vấn đề cần nhìn rõ yếu tố thương mại hóa trong phát triển ẩm thực. Theo ông Quân, ẩm thực không nên tách rời thành sản phẩm đơn lẻ mà cần đặt trong tổng thể gồm con người, phong tục, tài nguyên và các giá trị liên quan. Cách tiếp cận này giúp gia tăng giá trị và mở rộng khả năng phát triển sản phẩm đặc trưng. “Cần xây dựng hệ sinh thái giá trị văn hóa ẩm thực, gắn từ sản phẩm đến mô hình thương mại và chuỗi cung ứng đặc trưng”, ông Quân nói.

Theo định hướng phát triển bền vững, nhiều nghiên cứu cho thấy ẩm thực miền núi mang yếu tố gần với “ẩm thực xanh”, từ việc sử dụng nguyên liệu tại chỗ đến cách chế biến thân thiện môi trường. Đây là lợi thế để phát triển sản phẩm du lịch sinh thái, trải nghiệm, tạo điểm nhấn riêng cho khu vực miền núi. Bên cạnh đó, việc khai thác cần được kiểm soát để tránh làm biến dạng giá trị truyền thống, bảo đảm gắn với không gian sống và đời sống cộng đồng.

Về lâu dài, các chuyên gia nhận định việc đưa ẩm thực vào chiến lược phát triển du lịch như một “tài nguyên văn hóa mềm”, được xem là hướng đi phù hợp. Khi được tổ chức bài bản, ẩm thực góp phần tạo ra sản phẩm đặc trưng, đồng thời nâng cao giá trị điểm đến. Từ những nền tảng sẵn có, ẩm thực miền núi đang dần khẳng định vị trí trong bức tranh phát triển chung, tạo dấu ấn riêng cho khu vực phía tây thành phố Đà Nẵng và mở ra hướng phát triển du lịch bền vững trong thời gian tới.