Định vị bản quyền báo chí trong 'vùng xám' thời AI

Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phạm Thị Kim Oanh trình bày tham luận tại tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Trong khuôn khổ tọa đàm “Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý: Nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo” do Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh đã trao đổi với báo chí về những rủi ro bản quyền trong môi trường số và giải pháp bảo vệ tài sản trí tuệ của các cơ quan báo chí.

Nhìn một cách tổng quát, môi trường số đang mở rộng đáng kể không gian sáng tạo của báo chí, rút ngắn khoảng cách giữa sản phẩm báo chí với công chúng, đồng thời tạo thêm nhiều phương thức để các cơ quan báo chí phát huy giá trị của tác phẩm sau khi xuất bản.

Song, cùng với độ mở của không gian số, tác phẩm báo chí cũng dễ bị sao chép, cắt xén, tháo bỏ dấu hiệu nhận diện hoặc đưa vào những hoạt động khai thác ngoài ý chí của chủ thể quyền.

Theo Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh, những tổn thất ấy trước hết tác động trực tiếp nguồn thu mà cơ quan báo chí đáng lẽ được thụ hưởng. Sâu xa hơn, tình trạng này làm hao hụt giá trị của tài sản trí tuệ được tạo dựng từ công sức, thời gian và năng lực sáng tạo của người làm báo.

Đáng lưu tâm, sự bùng nổ của AI đang mở thêm một tầng rủi ro khi các tác phẩm, dữ liệu báo chí có thể được thu thập ở quy mô lớn để phục vụ quá trình huấn luyện và phát triển hệ thống AI.

Khả năng thu thập diễn ra nhanh, rộng và ngày càng tự động khiến bài toán bảo vệ bản quyền vượt khỏi phạm vi xử lý từng trường hợp xâm phạm riêng lẻ, đặt các cơ quan báo chí trước yêu cầu xây dựng một chiến lược quản trị tài sản trí tuệ chủ động hơn.

Pháp luật chạy cùng nhịp công nghệ

Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh (thứ hai từ trái sang) cùng các diễn giả trao đổi tại tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Cùng với sự biến chuyển nhanh chóng của môi trường số, Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh cho rằng, hành lang pháp lý về quyền tác giả, quyền liên quan đang từng bước được hoàn thiện, qua đó đáp ứng những yêu cầu mới đặt ra đối với hoạt động sáng tạo, sản xuất và khai thác nội dung báo chí.

Trên nền tảng Luật Sở hữu trí tuệ, quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả và chủ sở hữu tác phẩm được xác lập tương đối rõ ràng. Cùng với đó, trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian trên môi trường mạng được quy định tại Điều 198b, tạo thêm cơ sở pháp lý cho quá trình bảo vệ quyền trong không gian số.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã cụ thể hóa cơ chế thực thi quyền tác giả trên môi trường mạng, trong đó quy định quy trình thông báo, gỡ bỏ và ngăn chặn nội dung xâm phạm.

Nắm vững cơ chế này sẽ giúp cơ quan báo chí chủ động hơn trong bảo vệ tài sản trí tuệ, từ phát hiện hành vi xâm phạm đến yêu cầu nền tảng, đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian xử lý nội dung vi phạm.

Sự xuất hiện ngày càng sâu của AI trong hoạt động sáng tạo tiếp tục đặt ra những câu hỏi mới đối với pháp luật bản quyền. Đáng chú ý, Điều 5a Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã đặt ra những điều kiện cụ thể đối với tác phẩm có sử dụng hệ thống AI, nhấn mạnh sự đóng góp đáng kể, mang tính quyết định của con người đối với quá trình sáng tạo.

Cùng với yêu cầu về mức độ đóng góp của con người, tác giả phải chịu trách nhiệm về nội dung, tính hợp pháp của tác phẩm và bảo đảm không xâm phạm quyền tác giả đối với những tác phẩm được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho AI. Những quy định này đặt ra yêu cầu rõ hơn đối với các cơ quan báo chí trong kiểm soát quá trình sử dụng AI, từ khâu sáng tạo đến khi tác phẩm được đưa vào khai thác.

Bên cạnh khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí số 126/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động báo chí trong môi trường số. Đây là nền tảng để các cơ quan báo chí nhìn nhận sản phẩm báo chí như một tài sản trí tuệ cần được bảo vệ, cũng như chủ động hơn trong khai thác giá trị của tài sản ấy giữa một môi trường công nghệ liên tục biến đổi.

Nghịch lý ‘vi phạm bản quyền ngược’

Bản quyền báo chí đối mặt với nhiều rủi ro mới từ quá trình sản xuất, khai thác nội dung trên môi trường số. (Nguồn: Inter Justice)

Dù hành lang pháp lý về quyền tác giả, quyền liên quan ngày càng được hoàn thiện, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả cũng thẳng thắn nhìn nhận công tác bảo vệ bản quyền báo chí trên thực tế vẫn còn những điểm nghẽn cần được nhận diện và tháo gỡ.

Theo bà, những vướng mắc hiện diện từ khâu pháp lý, thực thi đến nhận thức và quy trình nội bộ tại các cơ quan báo chí. Trong khi đó, tốc độ sản xuất, phân phối và khai thác nội dung trên môi trường số ngày càng được đẩy nhanh, khiến nguy cơ phát sinh tranh chấp, xâm phạm quyền tác giả trở nên phức tạp và khó kiểm soát hơn.

Từ thực tế ấy, Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh đặc biệt lưu ý một nghịch lý mang tên “vi phạm bản quyền ngược”. Tức là, cơ quan báo chí dù là chủ thể được pháp luật bảo vệ quyền đối với tác phẩm do mình sáng tạo lại có thể rơi vào tình thế xâm phạm quyền tác giả khi sử dụng những nội dung chưa được xác minh đầy đủ về nguồn gốc, chủ thể quyền và phạm vi khai thác trong quá trình tác nghiệp.

Chia sẻ về thực trạng này, đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch bày tỏ, áp lực phải đưa tin nhanh, bảo đảm nội dung phong phú cùng yêu cầu cập nhật liên tục trên các nền tảng số khiến nguy cơ sử dụng tư liệu trên Internet mà chưa kiểm tra đầy đủ nguồn gốc, chủ thể quyền và phạm vi sử dụng ngày càng hiện hữu.

Thậm chí, loại rủi ro này cũng có thể xuất hiện ngay trong quá trình các cơ quan báo chí khai thác nội dung của nhau, nhất là khi hoạt động trích dẫn hoặc sử dụng một phần tác phẩm được thực hiện nhanh chóng trên môi trường mạng.

Phó Cục trưởng cũng lưu ý đến những biểu hiện xâm phạm quyền nhân thân có thể bị bỏ qua trong quá trình xử lý nội dung, khi tác phẩm bị cắt ghép, thay đổi hoặc loại bỏ tên tác giả, logo và thông tin quản lý quyền.

Đây là những quyền được pháp luật bảo vệ lâu dài, đòi hỏi các khâu biên tập, đăng tải và tái sử dụng tác phẩm phải được thực hiện với sự thận trọng cần thiết.

Ở chiều hướng khác, Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh cảnh báo một thực trạng, khi phóng viên sử dụng AI để hỗ trợ sáng tạo, tòa soạn khó có thể xác định đầy đủ nguồn dữ liệu mà hệ thống khai thác, từ đó tiềm ẩn khả năng sản phẩm đầu ra sử dụng những tác phẩm đang được bảo hộ mà người sử dụng không nhận biết được.

Trong khi đó, mức độ tham gia của con người cũng trở thành yếu tố quyết định khả năng bảo hộ đối với tác phẩm có sử dụng AI. Nếu con người không có đóng góp đáng kể, mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo, sản phẩm được tạo ra có thể không đáp ứng điều kiện để được bảo hộ quyền tác giả.

Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã đặt ra các điều kiện liên quan mức độ đóng góp của con người, trách nhiệm đối với nội dung, tính hợp pháp của tác phẩm và quyền tác giả đối với dữ liệu đầu vào, qua đó đòi hỏi cơ quan báo chí phải kiểm soát quá trình sử dụng AI từ sớm, lưu giữ dấu vết sáng tạo và xác định rõ trách nhiệm đối với sản phẩm trước khi đưa vào khai thác.

4 bước ‘giữ quyền, giữ giá’ cho tác phẩm báo chí

Bảo vệ bản quyền báo chí cần bắt đầu từ khâu đầu vào, đi cùng quy trình nội bộ, công nghệ và công cụ pháp lý. (Nguồn: Daily Bruin)

Từ những rủi ro nêu trên, Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh, bảo vệ bản quyền báo chí cần được tính toán từ sớm, bắt đầu ngay ở khâu đầu vào của quá trình sản xuất nội dung.

Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ đầu vào và phân loại tài sản trí tuệ. Theo đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, mỗi cơ quan báo chí cần rà soát nguồn gốc, quyền sử dụng của các tư liệu được đưa vào tác phẩm, đồng thời phân loại tài sản trí tuệ theo giá trị và mục đích khai thác để lựa chọn phương thức bảo vệ phù hợp.

Với những sản phẩm có giá trị thương mại cao, các tòa soạn có thể áp dụng mã nhận diện, giải pháp công nghệ và cơ chế quản lý quyền để tăng khả năng phát hiện, đối soát, xử lý hành vi sử dụng trái phép, qua đó mở rộng khả năng khai thác nguồn thu từ chính tài sản trí tuệ của mình.

Thứ hai, chủ động theo dõi và sử dụng các công cụ pháp lý để bảo vệ tác phẩm trên môi trường số. Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả lưu ý, các cơ quan báo chí cần nắm chắc cơ chế thông báo, yêu cầu gỡ bỏ nội dung xâm phạm quyền tác giả được quy định tại Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP.

Theo đó, chủ thể quyền có thể trực tiếp yêu cầu các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian xử lý nội dung xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật. Vì vậy, các tòa soạn cần phân công nhân sự theo dõi thường xuyên các nền tảng số, kịp thời tiếp nhận cảnh báo, xác minh và xử lý những trường hợp nội dung bị sử dụng trái phép.

Thứ ba, thiết lập quy trình sử dụng AI gắn với trách nhiệm và dấu vết sáng tạo của con người. Trước sự phát triển nhanh chóng của AI, các tòa soạn cần xây dựng quy chế sử dụng công nghệ này trong tác nghiệp, đồng thời lưu giữ quá trình hình thành tác phẩm để chứng minh vai trò và mức độ đóng góp của con người.

Các dữ liệu như câu lệnh, nguồn đầu vào, quá trình biên tập và các bước hoàn thiện sản phẩm có thể trở thành căn cứ quan trọng khi cơ quan báo chí cần chứng minh quyền đối với tác phẩm hoặc giải trình về quá trình sử dụng AI.

Thứ tư, chủ động xác lập quyền đối với dữ liệu và tác phẩm được khai thác để đào tạo AI. Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh đề nghị các cơ quan báo chí nghiên cứu cơ chế opt-out (quyền chủ động từ chối cho phép hệ thống AI khai thác tác phẩm).

Cùng với đó, các tòa soạn cần nghiên cứu cơ chế thu tiền bản quyền đối với hoạt động khai thác, sử dụng tác phẩm báo chí trên môi trường số, qua đó bảo đảm giá trị kinh tế của tác phẩm được tiếp tục ghi nhận sau quá trình sáng tạo.

Từ những yêu cầu trên, đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh, bảo vệ bản quyền báo chí cần được đặt trong một cơ chế đồng bộ, kết nối giữa quy trình nội bộ, nhân sự, công nghệ và công cụ pháp lý.

Khẳng định sẵn sàng phối hợp với các cơ quan báo chí trong quá trình xử lý hành vi xâm phạm, Cục Bản quyền tác giả khuyến nghị các tòa soạn chủ động rà soát tài sản trí tuệ, củng cố năng lực pháp chế và tăng cường ứng dụng công nghệ để bảo vệ hiệu quả hơn những giá trị được tạo dựng từ hoạt động báo chí.