Định vị di sản trong đô thị

Kiến tạo bản sắc đô thị

Tham gia Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO minh chứng cho việc chuyển hóa di sản đô thị thành nguồn lực phát triển. Như Hà Nội, với bề dày nghìn năm văn hiến, đang chứng kiến cuộc chuyển mình sang thành phố thiết kế, sáng tạo. Di sản được tái định nghĩa, hiện diện trong mạch sống của phố nghề, làng nghề truyền thống, các hoạt động văn hóa nghệ thuật. Không gian bích họa Phùng Hưng, Trung tâm Văn hóa nghệ thuật 22 Hàng Buồm hay khu phức hợp Complex 01 (cải tạo từ nhà máy in cũ)… là kết quả của sự chung tay giữa chính quyền, nghệ sĩ và người dân.

Trong nền kinh tế tri thức và công nghiệp văn hóa, di sản trở thành nguyên liệu kiến tạo bản sắc đô thị. Nguồn: TH

Còn phố cổ Hội An (Đà Nẵng) mang đến diễn giải mới về sự gắn kết giữa di sản và sinh kế cộng đồng. Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian được dung dưỡng bởi sự tài hoa của các nghệ nhân làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà, những phường hát bài chòi dọc bờ sông Hoài... Khi gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo, Hội An không cần kiến thiết thêm những công trình hoành tráng hay không gian nghệ thuật quy mô lớn, mà bảo vệ, phát huy chính giá trị đang có, để người dân tự kể câu chuyện văn hóa của mình.

Tương tự với Đà Lạt - Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực âm nhạc. Âm nhạc ở đây không giới hạn trong các khán phòng mà vang lên từ không gian văn hóa cồng chiêng của đồng bào dân tộc; từ những quán cà phê mang dấu ấn hoài niệm hay rộn rã tại các sự kiện giữa đồi thông… Từ tháng 7/2025, TP. Ðà Lạt (cũ) được phân chia thành 5 phường. Trên cơ sở đó, đầu tháng 4/2026, Ban Chỉ đạo hoạt động Thành phố sáng tạo âm nhạc của UNESCO tỉnh Lâm Ðồng đã ban hành kế hoạch triển khai các hoạt động nhằm phát huy danh hiệu này trong giai đoạn 2026 - 2027, với sự phối hợp của chính quyền tất cả 5 phường. Qua đó, nhằm hiện thực hóa các sáng kiến, giữ vững danh hiệu; tôn vinh các ý tưởng, thực hành âm nhạc; bảo tồn và phát huy giá trị âm nhạc truyền thống...

Tại Huế, lịch sử, văn hóa được bảo tồn, nâng tầm thành thương hiệu như Huế - Kinh đô ẩm thực, Huế - Kinh đô áo dài… trở thành nền tảng quan trọng hướng tới đô thị di sản tương lai. Trong khi đó, Ninh Bình định hình thương hiệu đô thị gắn với đặc trưng không gian lịch sử, văn hóa cố đô Hoa Lư, lấy đó làm lợi thế, động lực để nâng tầm thành đô thị di sản thiên niên kỷ tiêu biểu…

Có thể thấy, đô thị sáng tạo không phải danh hiệu mà là cam kết hành động. Ở đó, bảo tồn luôn song hành với phát huy giá trị di sản văn hóa, cộng đồng tham gia vào quá trình kiến tạo giá trị.

Tầm nhìn mới, tư duy mới, khả năng quản trị mới

Theo chuyên gia, để phát triển bền vững, đô thị Việt Nam cần cuộc cải tổ toàn diện. Từ việc trao quyền tự chủ quản trị dựa trên đặc thù đô thị, chú trọng giữ gìn bản sắc văn hóa trong kiến trúc và lối sống, đến việc tập trung nguồn lực đầu tư hạ tầng số để xây dựng mô hình đô thị sáng tạo có tính cạnh tranh cao…

Ngày 8/12/2025, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 224-KL/TW về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 06-NQ/TW về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết 06 chỉ rõ “kết hợp đồng bộ và hài hòa giữa cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị với phát triển đô thị mới, bảo đảm kiến trúc đô thị hiện đại, giàu bản sắc, các yếu tố văn hóa đặc trưng được giữ gìn và phát huy”. Đồng thời, nhấn mạnh “nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn, quy chuẩn riêng cho xây dựng và lựa chọn mô hình phát triển đô thị bền vững, phù hợp cho từng vùng, miền, tại những địa bàn vùng đồi núi, cao nguyên, vùng có tính trọng yếu về quốc phòng, an ninh, các đô thị có nhiều di tích lịch sử, di sản văn hóa, cảnh quan thiên nhiên cần bảo tồn, gìn giữ”.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, đề xuất tiêu chí thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa, nêu rõ chính quyền địa phương thực hiện thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa được quyết định cơ chế, chính sách ưu đãi về đất đai, cơ chế, chính sách ưu đãi về phí, lệ phí… Đây có thể là cú hích cần thiết để thúc đẩy sự phát triển đô thị di sản, đô thị sáng tạo.

Thực tế đòi hỏi bảo tồn các di sản đô thị theo cách tiếp cận toàn diện và xem xét trong bối cảnh, nhận thức rộng lớn. Cần lựa chọn những địa điểm và loại hình văn hóa đặc trưng, bao gồm cả di sản vật thể, phi vật thể và các làng nghề truyền thống, để tập trung duy trì trong chỉnh thể phát triển chung. Song song với đó, xây dựng hệ thống chính sách hỗ trợ rõ ràng, khắc phục tình trạng nhiều di sản đô thị bị mất dấu bởi sự thay đổi của xã hội và áp lực kinh tế.

Theo KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Trung ương Hội KTS Việt Nam, lịch sử đô thị nước ta hầu hết được hình thành từ các vùng đất nơi có các quần cư sinh sống bằng nghề nông và giao thương buôn bán chứ không phải từ khu vực sản xuất công nghiệp, cảng biển như các đô thị châu Âu. Chính vì thế, đô thị Việt Nam ngay khi hình thành đã chứa đựng rất nhiều di sản vật thể, phi vật thể và cảnh quan thiên nhiên phong phú, đặc sắc.

“Xây dựng đô thị Việt Nam, trong đó có đô thị di sản, theo hướng bền vững đòi hỏi một tầm nhìn mới, tư duy mới, một khả năng quản trị mới để đô thị xứng đáng là tấm gương trung thực phản ánh thời đại”, KTS Phạm Thanh Tùng nhìn nhận.