Định vị Dinh Độc Lập trong hệ sinh thái di sản đô thị

Biểu diễn âm nhạc dân tộc tại tọa đàm

Tham dự có PGS.TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ VHTTDL; ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM; cùng các nhà khoa học, các chuyên gia, các nhà nghiên cứu.

Ông Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Hội trường Thống Nhất cho biết tọa đàm được tổ chức hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23.11) và chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11.2026).

Ông Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Hội trường Thống Nhất phát biểu khai mạc

Đây là dịp để các nhà khoa học, chuyên gia và người làm công tác quản lý, bảo tồn cùng trao đổi, nhận diện sâu hơn giá trị của Dinh Độc Lập; đồng thời đề xuất những hướng tiếp cận mới trong bảo tồn, diễn giải và phát huy giá trị di tích, trên cơ sở tôn trọng tính nguyên gốc, tính toàn vẹn và sự tôn nghiêm của di tích.

Làm thế nào để từ ký ức và di sản có thể hình thành những sáng tạo đương đại?

Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, chủ đề tọa đàm có ý nghĩa rất thiết thực, đặt ra vấn đề làm thế nào để từ ký ức và di sản có thể hình thành những sáng tạo đương đại, đa dạng hóa phương thức diễn giải, ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng trải nghiệm công chúng và phát huy di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt phát biểu chúc mừng

“Lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM đánh giá cao nỗ lực của Hội trường Thống Nhất trong công tác bảo tồn, tôn tạo và đổi mới hoạt động trưng bày, truyền tải giá trị di sản; đồng thời kỳ vọng những trao đổi tại tọa đàm sẽ góp phần hoàn thiện phương thức tiếp cận, diễn giải và phát huy giá trị di tích phù hợp với xu hướng, chuẩn mực quốc tế”, ông Nguyễn Minh Nhựt nhấn mạnh.

Các ý kiến tại tọa đàm cùng nhìn nhận mối quan hệ giữa ký ức, di sản và sáng tạo đương đại. Ký ức gắn con người với trải nghiệm và nhận thức về lịch sử; di sản thể hiện những giá trị được xã hội nhận diện, gìn giữ và trao truyền; còn sáng tạo mở ra phương thức mới để các giá trị ấy tiếp tục được tiếp nhận trong đời sống.

Trong bối cảnh văn hóa ngày càng được xác định là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững, việc kết nối bảo tồn di sản với giáo dục, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế văn hóa trở thành yêu cầu đặt ra.

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn phát biểu tham luận

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cảnh quan Văn hóa Châu Á cho rằng cần hài hòa mục tiêu phát triển đô thị với bảo tồn, chỉnh trang không gian di sản TP.HCM, trong đó chú trọng khu trung tâm lịch sử Sài Gòn xưa, lấy Di tích quốc gia đặc biệt Dinh Độc Lập làm điểm nhấn trung tâm.

Đây là hướng đi góp phần bảo vệ bản sắc đô thị hơn 300 năm của Sài Gòn - TP.HCM, đồng thời tạo sức bật để thành phố vươn tầm thành đô thị di sản sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM nhận định trường hợp Dinh Độc Lập cho thấy mối quan hệ giữa cảnh quan đô thị, địa tầng đô thị và không gian di sản có thể tạo thành một khung phân tích hữu ích cho nghiên cứu và quản lý di sản kiến trúc tại TP.HCM.

Tọa đàm được tổ chức tại Phòng Khánh tiết Hội trường Thống Nhất

Công trình được xem như một “hằng số ký ức”, giúp thành phố nhận diện những lớp lịch sử đã tạo nên mình. Theo TS Nguyễn Thị Hậu, bảo tồn di sản trong đô thị đang phát triển không có nghĩa là ngăn cản thay đổi, mà cần gìn giữ các giá trị và quan hệ không gian để quá trình phát triển có chiều sâu lịch sử, ý nghĩa văn hóa.

Theo TS Dương Đức Minh, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch, kinh tế di sản tuần hoàn tại Dinh Độc Lập không nên được hiểu đơn giản là tạo thêm sản phẩm hay doanh thu, mà cần tổ chức lại mối quan hệ giữa khai thác và duy trì nguồn lực.

TS Dương Đức Minh, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch phát biểu

“Giá trị kinh tế chỉ có ý nghĩa khi góp phần nâng cao trải nghiệm, mở rộng hoạt động giáo dục, tiết kiệm tài nguyên và tạo thêm điều kiện cho công tác bảo tồn. Vì vậy, phát triển kinh tế di sản cần dựa trên nền tảng đa giá trị, đối thoại có tổ chức và khả năng điều chỉnh theo kết quả thực tế”, TS Minh chia sẻ.

Chuyển trọng tâm từ lượng khách sang chất lượng trải nghiệm

TS Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội cho rằng định hướng phát triển Dinh Độc Lập trong thời gian tới cần chuyển trọng tâm từ gia tăng lượng khách sang nâng cao chất lượng trải nghiệm, mức độ tham gia và tương tác của công chúng với di sản.

Bà nêu bốn khuyến nghị của UNESCO có thể vận dụng, gồm thúc đẩy sự tham gia văn hóa có ý nghĩa; diễn giải di sản gắn với hiện vật, tư liệu và bối cảnh lịch sử - xã hội; nhìn nhận di tích trong tổng thể cảnh quan đô thị lịch sử; phát huy vai trò của bảo tàng và thiết chế văn hóa trong giáo dục, học tập suốt đời.

TS Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội chia sẻ tại tọa đàm

“Dinh Độc Lập cần được phát triển theo hướng đa dạng hóa trải nghiệm, tạo cơ hội để công chúng không chỉ tham quan, tìm hiểu mà còn tham gia, đối thoại và đồng sáng tạo với di sản”, bà Hường đề xuất.

Về giải pháp, TS Phạm Thị Thanh Hường kiến nghị xây dựng kho tư liệu lưu trữ ký ức lịch sử, tập hợp câu chuyện, hình ảnh và tư liệu từ các nhân chứng, cá nhân từng làm việc, gắn bó với di tích.

Đồng thời, tăng cường hợp tác với nghệ sĩ đương đại, giám tuyển và chuyên gia nghệ thuật để tổ chức hoạt động sáng tạo, mở rộng không gian trải nghiệm ngoài hình thức tham quan truyền thống.

Bên cạnh đó, cần thể chế hóa hoạt động giáo dục di sản thông qua hợp tác với ngành giáo dục và các trường học; đa dạng hóa nhóm công chúng, đặc biệt là học sinh, sinh viên và những nhóm cần hình thức tiếp cận chuyên sâu.

Học sinh tham quan Di tích Quốc gia đặc biệt Dinh Độc Lập

Việc đánh giá hiệu quả hoạt động cũng cần được đổi mới. Ngoài lượng khách và doanh thu, cần xem xét khả năng tiếp cận của công chúng, chất lượng trải nghiệm, mức độ tham gia và học hỏi, tác động đến công tác bảo tồn, hiệu quả vận hành và khả năng tái đầu tư cho di sản.

Đối với TP.HCM, bà Hường đề xuất định vị Dinh Độc Lập trong trục cảnh quan và hệ sinh thái di sản đô thị, kết nối với các tuyến tham quan, không gian xanh và hoạt động sáng tạo văn hóa, nghệ thuật.

Quy hoạch không gian di sản gắn với Dinh Độc Lập

PGS.TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, đánh giá tọa đàm là hoạt động thiết thực, góp phần cụ thể hóa các chủ trương tại Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển văn hóa.

Theo Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, các tham luận đã tiếp cận Dinh Độc Lập từ nhiều góc độ như không gian, lịch sử, diễn giải di sản, trải nghiệm, kinh tế di sản, ký ức và công chúng; qua đó đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di tích, đóng góp cho phát triển kinh tế và công nghiệp văn hóa TP.HCM.

PGS.TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa phát biểu trao đổi, định hướng

PGS.TS Lê Thị Thu Hiền nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy bảo tồn thụ động sang bảo tồn thích ứng, trên cơ sở xác định rõ những giá trị gốc cấu thành di tích để bảo vệ.

Với Dinh Độc Lập, cần tiếp tục khai thác giá trị lịch sử, biểu tượng của di tích trong thời đại Hồ Chí Minh; đẩy mạnh sưu tầm hiện vật, tư liệu và ghi lại câu chuyện của các nhân chứng lịch sử để trao truyền cho thế hệ sau.

“Chúng ta không chỉ gìn giữ những giá trị di sản văn hóa mà cha ông để lại, mà còn phải tiếp tục nhận diện, gia tăng giá trị và tạo dựng những giá trị văn hóa cho tương lai”, bà Hiền nhấn mạnh.

Cục trưởng Cục Di sản văn hóa đề xuất 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Thứ nhất, đổi mới tư duy bảo tồn, gắn gìn giữ giá trị gốc với phát huy giá trị lịch sử và biểu tượng của di tích.

Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trên nền tảng tri thức được xác thực; xây dựng cơ sở dữ liệu về lịch sử, hiện vật và tư liệu của Dinh Độc Lập, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa.

Thứ ba, phát triển kinh tế di sản theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, hướng đến mục tiêu để di sản nuôi dưỡng di sản; trong đó cần tính đến sức chịu tải của di tích, chất lượng phục vụ và việc hạn chế tác động đến các giá trị gốc.

Thứ tư, đặt thế hệ trẻ vào vị trí trung tâm, tăng cường giáo dục di sản và tạo điều kiện để học sinh, sinh viên thường xuyên tham gia các hoạt động tại Dinh Độc Lập.

Thứ năm, chú trọng đào tạo nhân lực chuyên môn và phát huy giá trị di tích trong hoạt động ngoại giao văn hóa, qua đó giới thiệu lịch sử, văn hóa và hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

Khách quốc tế tham quan Dinh Độc Lập

PGS.TS Lê Thị Thu Hiền cũng lưu ý hiệu quả hoạt động của di tích cần được đánh giá toàn diện, không chỉ dựa trên số lượt khách và doanh thu mà còn ở chất lượng trải nghiệm, mức độ thu hút giới trẻ, hiệu quả giáo dục, nghiên cứu và khả năng đóng góp trở lại cho công tác bảo tồn.

Đối với TP.HCM, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa đề xuất nghiên cứu quy hoạch tổng thể không gian lịch sử khu vực trung tâm, lấy Dinh Độc Lập làm một trong những hạt nhân, kết nối các bảo tàng, di tích và không gian di sản vật thể, phi vật thể, tư liệu. Qua đó, từng bước hình thành mô hình đô thị di sản theo định hướng của Nghị quyết số 80.

“Cục Di sản văn hóa sẵn sàng phối hợp, hướng dẫn chuyên môn và tổng kết những mô hình hiệu quả tại Dinh Độc Lập để nghiên cứu nhân rộng tại các di tích khác trên cả nước”, PGS.TS Lê Thị Thu Hiền khẳng định.

Đại biểu chụp ảnh lưu niệm