Đưa di sản văn hóa Mường vào không gian nghệ thuật thực cảnh 'Hồn Mường thức giấc'

Tái hiện di sản văn hoá Mường

Lấy cảnh quan thiên nhiên và đời sống bản địa làm sân khấu, “Hồn Mường thức giấc” được xây dựng theo hình thức nghệ thuật thực cảnh, kết hợp diễn xướng dân gian, âm nhạc, múa và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng.

Chương trình do UBND xã Mường Cơi tổ chức, với sự tham gia dàn dựng của hai đạo diễn Trần Trung và Mai Long, cùng các nghệ nhân, người dân địa phương và diễn viên quần chúng.

“Hồn Mường thức giấc” được xây dựng theo hình thức nghệ thuật thực cảnh, kết hợp diễn xướng dân gian, âm nhạc, múa và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng

Điểm nhấn là vở diễn kéo dài 60 phút, kết cấu thành ba chương, chín cảnh. Thay vì lựa chọn một tích truyện dân gian có sẵn, ê-kíp lấy mối quan hệ cha con làm trục xuyên suốt, qua đó kết nối những chất liệu văn hóa Mường, từ đời sống lao động, phong tục, tín ngưỡng đến tiếng nói, lời ca và tri thức dân gian.

Ở chương đầu tiên mang tên “Tiếng gọi bản Mường”, khán giả được dẫn vào không gian sinh hoạt thường ngày của người dân với những hoạt động lên nương, gánh nước, nhóm bếp, làm nghề, hát giao duyên và chuẩn bị đám cưới.

Giữa nhịp sống bình dị ấy là câu chuyện về hai thế hệ với những lựa chọn khác nhau. Người cha mong muốn con tiếp nối lời mo và những tri thức do tổ tiên truyền lại, trong khi người con muốn tìm con đường riêng.

Sự khác biệt ấy không chỉ là mâu thuẫn trong một gia đình mà còn gợi ra câu chuyện rộng hơn về sự tiếp nối văn hóa giữa các thế hệ: làm thế nào để những giá trị được trao truyền từ quá khứ tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hôm nay.

Văn hoá Mường được giới thiệu tại chương trình

Sang chương hai “Ngọn lửa ngàn đời”, câu chuyện chuyển sang sắc thái trầm lắng khi người cha qua đời, để lại những lời truyền dạy còn dang dở. Trong không gian tang lễ và tiếng mo, người con trở về với ký ức về huyền thoại đi tìm lửa.

Theo kịch bản, ngọn lửa được mang về bản bất ngờ vụt tắt, buộc con người phải tiếp tục hành trình tìm kiếm, học cách tự tạo ra lửa và truyền dạy cho nhau. Từ một bếp lửa nhỏ, những điểm sáng lần lượt xuất hiện, tượng trưng cho sự tiếp nối tri thức, kinh nghiệm và sức sống của cộng đồng.

Đến chương cuối “Hồn Mường thức giấc”, người con tìm đến các nghệ nhân để học lại tiếng nói, câu hát và những tri thức mà cha từng gìn giữ. Đám cưới của đôi trẻ trở thành đại cảnh cộng đồng. Khi người con quên một câu hát cha từng dạy, một nghệ nhân cất lời tiếp nối, rồi phụ nữ, trai gái và trẻ nhỏ cùng hòa giọng.

Cách kết thúc này cũng là thông điệp mà ê-kíp muốn gửi gắm: di sản không chỉ nằm trong ký ức hay những câu chuyện được kể lại, mà hiện diện trong chính đời sống cộng đồng, được gìn giữ và tiếp nối bằng sự tham gia của mỗi thế hệ.

Để người dân trực tiếp kể câu chuyện văn hóa của mình

Chia sẻ về ý tưởng dàn dựng, đạo diễn Mai Long cho biết ê-kíp mong muốn kết hợp những yếu tố sẵn có của thiên nhiên với văn hóa bản địa để tạo nên chất liệu nghệ thuật riêng, đưa các giá trị văn hóa, di sản đến gần hơn với khán giả.

Ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi chia sẻ tại sự kiện

Theo đạo diễn, điểm khác biệt của chương trình là không kể lại một tích truyện hoàn chỉnh mà sử dụng hình tượng cha con để kết nối các chất liệu văn hóa địa phương. Qua đó, câu chuyện về sự trao truyền di sản được thể hiện bằng những hình ảnh gần gũi, có tính cộng đồng.

Trong khi đó, đạo diễn văn hóa Trần Trung cho biết ý tưởng thực hiện chương trình bắt nguồn từ những chuyến đi xây nhà tình thương tại Mường Cơi. Trong hai năm qua, anh cùng các câu lạc bộ thiện nguyện đã tham gia xây dựng 11 căn nhà cho những gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tại địa phương. Quá trình gắn bó với người dân đã giúp anh có thêm sự thấu hiểu và mong muốn kể câu chuyện văn hóa của vùng đất này.

Theo đạo diễn Trần Trung, điều khiến anh trăn trở khi bắt tay vào dàn dựng không phải là sử dụng công nghệ trình diễn đến mức nào, mà là làm sao để khán giả cảm nhận được nét riêng của văn hóa Mường.

“Tôi luôn tâm niệm rằng văn hóa bắt đầu từ con người. Chính bà con là những người gìn giữ và trao truyền di sản qua các thế hệ. Với ‘Hồn Mường thức giấc’, chúng tôi muốn khán giả vừa đi, vừa xem và trực tiếp trải nghiệm trong một không gian mở. Đó cũng là cách chúng tôi hình dung về việc ‘nhập Mường’. Khi di chuyển qua các không gian trình diễn, khán giả có thể đến gần hơn với những sinh hoạt của bản làng và tham gia vào câu chuyện đang diễn ra quanh mình”, đạo diễn Trần Trung chia sẻ.

Tinh thần để người dân trở thành chủ thể của hoạt động trình diễn được thể hiện qua lực lượng tham gia chương trình. Những làn điệu dân ca, điệu múa Mợi, nhịp khua đuống cùng các hình thức diễn xướng truyền thống của người Mường tại các bản Thải, Mỏ, Chiếu sẽ được đưa vào những cảnh sinh hoạt và trình diễn.

Bên cạnh đó, các nghệ nhân người Dao, Mông, Kinh trên địa bàn cũng tham gia, góp phần thể hiện sự đa dạng văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương. Khoảng 300 học sinh Trường THPT Tân Lang dự kiến góp mặt trong lực lượng diễn viên quần chúng, cùng nghệ nhân và người dân tái hiện những hoạt động lao động, sinh hoạt của bản làng.

Trong quá trình dàn dựng, đạo diễn Trần Trung phụ trách khai thác chất liệu văn hóa bản địa, còn đạo diễn Mai Long xây dựng tuyến nhân vật và tổ chức các cảnh diễn đông người. Sự tham gia trực tiếp của nghệ nhân, người dân và thế hệ trẻ được xem là một phần quan trọng trong cách tiếp cận của chương trình, thay vì chỉ tái hiện văn hóa địa phương thông qua diễn viên chuyên nghiệp.

Đạo diễn Mai Long (ngoài cùng bên trái), ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, đạo diễn Trần Trung chia sẻ về chương trình

Kết nối bảo tồn di sản với trải nghiệm văn hóa

Không gian trình diễn tại bản Chiếu, xã Mường Cơi được lựa chọn nhằm tận dụng cảnh quan thiên nhiên, đưa khán giả ra khỏi hình thức thưởng thức sân khấu truyền thống. Thay vì ngồi cố định trước một sân khấu, người xem sẽ di chuyển qua các không gian, tiếp cận những hoạt động văn hóa và trở thành một phần của câu chuyện.

Bên cạnh vở diễn, ban tổ chức dự kiến phát triển cánh đồng hoa rộng hàng chục héc-ta tại khu vực Suối Chiếu, đồng thời bố trí không gian trải nghiệm “Nhập Mường”, lấy cảm hứng từ đời sống tâm linh và Mo Mường. Không gian này sử dụng bóng tối, âm thanh và ánh sáng để tạo trải nghiệm trước khi khán giả tiếp tục tham gia các hoạt động văn hóa.

Đạo diễn Trần Trung cho rằng điều quan trọng là tạo được sự kết nối giữa cảnh quan, con người và những giá trị văn hóa vốn có, tránh để công nghệ trình diễn lấn át bản sắc địa phương.

Ban tổ chức giới thiệu chương trình nghệ thuật thực cảnh “Hồn Mường thức giấc”

Theo ông Đinh Đức Thắng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, sức hấp dẫn của một vùng đất không chỉ đến từ cảnh quan thiên nhiên mà còn từ những câu chuyện gắn với văn hóa và con người nơi đó.

Lãnh đạo địa phương kỳ vọng chương trình sẽ góp phần tạo thêm cơ hội để các nghệ nhân truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ, khơi dậy niềm tự hào về cội nguồn trong cộng đồng, đồng thời giúp du khách hiểu hơn về văn hóa Mường và có thêm động lực tìm đến Mường Cơi.

Với “Hồn Mường thức giấc”, câu chuyện bảo tồn di sản được tiếp cận qua một hình thức thể hiện mới, trong đó thiên nhiên trở thành sân khấu, người dân là chủ thể trình diễn và những giá trị văn hóa được chuyển tải bằng chính đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, ý nghĩa lâu dài của một chương trình thực cảnh không chỉ nằm ở thời điểm biểu diễn hay sức hút đối với du khách, mà còn ở khả năng tạo ra sự tiếp nối sau khi sân khấu khép lại: nghệ nhân tiếp tục truyền dạy, người trẻ chủ động tìm hiểu và những thực hành văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày.