Địu con vượt 4km đường rừng, đi tìm chữ trên 'nóc nhà Đông Bắc'

Đỉnh Tây Côn Lĩnh cao 2.428m so với mực nước biển, được mệnh danh là “nóc nhà Đông Bắc”. Lưng chừng núi là hai thôn Túng Quá Lìn và Chúng Phùng, xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang. Quanh năm mây phủ, đường vào bản cheo leo giữa những vạt rừng già.

Hai thôn có 151 hộ dân, phần lớn là đồng bào Mông; hơn 60% số hộ thuộc diện nghèo và cận nghèo.

Ở nơi cuộc sống vẫn gắn chặt với nương rẫy, câu chuyện xóa mù chữ tưởng như rất nhỏ bé. Nhưng với những người đang sống nơi này, biết đọc, biết viết có thể là bước khởi đầu cho một thay đổi lớn hơn: biết tiếp cận chính sách, biết tìm hiểu kiến thức sản xuất và quan trọng nhất, có thêm cơ hội để con cái không lặp lại những thiệt thòi của cha mẹ.

Mùa hè năm 2026, xã Tân Tiến mở lớp xóa mù chữ cho 25 học viên của hai thôn Túng Quá Lìn và Chúng Phùng. Dự kiến, lớp sẽ bế giảng vào cuối năm.

Lớp học đặc biệt bởi học viên không cùng độ tuổi. Người lớn nhất 60 tuổi, nhỏ nhất 12 tuổi. Họ ngồi cạnh nhau, cùng học những bài học đầu tiên của lớp 1. Ban ngày, những người này vẫn lên nương, làm ruộng, chăn nuôi. Vì thế, lớp học được tổ chức vào buổi tối.

Hoàng hôn buông xuống, những căn nhà trong bản lần lượt lên đèn. Những chiếc đèn pin đội đầu xuất hiện trên các lối mòn. Có người đi từ nhà tới lớp. Có người vượt qua những đoạn đường rừng dài hàng cây số. Có người địu cả con nhỏ trên lưng. 

Con đường đến lớp vì thế cũng trở thành một phần của bài học.

Như những buổi tối khác, Nhà văn hóa thôn Túng Quá Lìn lại sáng đèn. Trên những lối mòn giữa núi rừng, ánh đèn pin của người đi học nối nhau tìm về lớp. 

Để học viên dễ tiếp thu, các thầy cô linh hoạt kết hợp tiếng phổ thông với tiếng đồng bào, đưa những câu chuyện quen thuộc trong đời sống, sản xuất vào bài giảng.

Một từ mới có thể bắt đầu từ cây ngô, con gà, mảnh nương. Một phép tính có thể gắn với số bao thóc, số con lợn trong chuồng. Những bài học vì thế không xa lạ mà đi thẳng vào cuộc sống của người học. Trong lớp học đặc biệt, người lớn tuổi nhất 60, nhỏ tuổi nhất 12. Những học viên ở nhiều độ tuổi cùng ngồi vào lớp 1, nắn nót viết từng nét chữ đầu tiên.

Trực tiếp giảng dạy là các thầy, cô giáo Nguyễn Tuấn Kiệt, Hoàng La Thăng, Khương Thị Thùy, Lèng Thị Lan và Vàng Thị Tình của Trường Phổ thông Dân tộc bán trú TH và THCS Túng Sán. 

Đồng hành cùng lớp học còn có hai "thầy giáo" đặc biệt, là Thiếu tá Dương Văn Kháy và Thượng úy Thèn Văn Đông, cán bộ Công an xã Tân Tiến. Giữ vai trò quan trọng trong lớp, hai “thầy giáo” Dương Văn Kháy, Thèn Văn Đông không chỉ hỗ trợ việc học chữ, mà còn là cầu nối để chuyển tải chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước đến từng học viên bằng cách gần gũi, dễ hiểu.

Thiếu tá Dương Văn Kháy và Thượng úy Thèn Văn Đông tham gia hỗ trợ lớp học xóa mù chữ.

Người mẹ vượt 4km địu con đi học

Nhà ở thôn Chúng Phùng, cách lớp học hơn 4km. Khi trời vừa nhá nhem tối, Thào Thị S lại theo lối mòn tắt qua cánh rừng vầu để tới lớp. Cháu Vàng Minh Quân, con út của chị, mới 2 tháng tuổi.

Ở tuổi 23, S đã là mẹ của 4 đứa con. Những ngày đầu, chị đi học vì cán bộ, giáo viên nhiều lần đến vận động. Chị thú nhận mình “ngại”: ngại cán bộ, ngại thầy cô, ngại cả việc phải ngồi vào lớp khi những người khác trong nhà vẫn đang làm việc.

Nhưng rồi chị đi. Từ chỗ miễn cưỡng, những buổi học dần khiến S thay đổi suy nghĩ. “Đi học nhiều, nghe cán bộ, nghe thầy cô, nghe các anh Công an xã nói chuyện, giảng bài, em mới hiểu không biết chữ khổ lắm. Cũng tại không biết chữ mà chính em cũng không biết rằng mình khổ”, S kể.

Chị nói điều khiến mình muốn học nhất là các con. “Em muốn các con em sau này không giống như em”. 

S đưa tay khẽ vuốt đôi má đỏ hây hây của đứa con đang ngủ sau lưng. Cậu bé cựa mình, bàn tay nhỏ xíu huơ huơ rồi lại nép vào lưng mẹ. “Vợ chồng em cũng không sinh thêm nữa, 4 con thôi, để còn lo cho các cháu đi học”, chị thủ thỉ.

Không khí lớp học diễn ra vui tươi, thân thiện, các học viên hào hứng tham gia học tập.

Những em bé được mẹ địu theo cùng đến lớp, ngoan ngoãn ở bên hoặc nằm sau lưng mẹ trong suốt buổi học.

Cháu Vàng Minh Quân ngủ say trên lưng mẹ. Cháu theo mẹ đến lớp khi vượt qua quãng đường rừng hơn 4 km.

Nhà ở thôn Chúng Phùng, cách lớp học hơn 4 cây số, thế nên khi trời vừa nhá nhem tối, học viên Thào Thị S đã theo lối mòn tắt qua cánh rừng vầu để tới lớp. Cháu Vàng Minh Quân mới 2 tháng tuổi cũng theo mẹ đều đặn lên lớp mỗi ngày. 

Ở tuổi 23, S đã là mẹ của 4 đứa con. Cháu Quân là con út của vợ chồng chị. Những ngày đầu chị đi học vì "ngại". Ngại cán bộ, ngại các anh Công an xã, ngại thầy cô giáo cứ đến nhà vận động mãi. Thế là đi…

Nhưng rồi, S kể: "Đi học nhiều, nghe cán bộ, nghe thầy cô, nghe các anh Công an xã nói chuyện, giảng bài, em mới hiểu không biết chữ khổ lắm. Cũng tại không biết chữ mà chính em cũng không biết rằng mình khổ. Em muốn các con em sau này không giống như em".

S với tay khẽ vuốt đôi má đỏ hây hây như hoa chuối rừng của đứa con út đang ngủ sau lưng. Thằng bé cựa mình, bàn tay nhỏ xíu huơ huơ bấu nhẹ vào áo mẹ, rồi lại ngủ ngon lành. S thủ thỉ: “Vợ chồng em cũng không sinh thêm nữa, 4 con thôi, để còn lo cho các cháu đi học”.

Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến Bùi Thanh Hưởng trao đổi với học viên, chia sẻ về ý nghĩa của việc biết chữ và tầm quan trọng của việc học trong cuộc sống hằng ngày. 

“Có cái chữ trong đầu cũng như có con dao trong tay”

Khi địa phương bắt đầu vận động mở lớp, một số người dân chưa thấy sự cần thiết của việc học. “Không biết chữ vẫn sống được” là suy nghĩ không dễ thay đổi ở một nơi mà nhiều thế hệ đã quen với việc làm nương, làm ruộng mà không cần đọc một văn bản hay viết một lá đơn.

Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến Bùi Thanh Hưởng kiên trì giải thích cho bà con bằng một hình ảnh rất gần với cuộc sống vùng cao: “Không biết chữ như người đi rừng không có con dao. Vẫn sống được, nhưng khổ lắm! Ai đào củ mài bằng tay được, ai phát nương bằng tay được. Có con dao trong tay, việc gì cũng dễ hơn. Có cái chữ trong đầu cũng vậy”.

Thiếu tá Dương Văn Kháy, cán bộ Công an xã Tân Tiến, cũng cho rằng xóa mù chữ là một phần quan trọng trong hành trình giảm nghèo.

Khi chưa biết đọc, biết viết, người dân khó tiếp cận chủ trương, chính sách, khó tìm hiểu kiến thức sản xuất và càng khó chủ động nắm bắt những cơ hội có thể giúp thay đổi cuộc sống. “Suy cho cùng, mù chữ chính là một trong những căn nguyên sâu xa của đói nghèo”, Thiếu tá Kháy nói.

Lực lượng Công an xã Tân Tiến cùng học viên lớp xóa mù chữ trao đổi, ôn bài trong buổi học.

Những người thầy ở lại sau giờ hành chính

Đồng hành với lớp học còn có Thiếu tá Dương Văn Kháy và Thượng úy Thèn Văn Đông, cán bộ Công an xã Tân Tiến. Công việc của họ không dừng ở việc hỗ trợ học viên đọc, viết. Những buổi học cũng trở thành dịp để cán bộ gần dân hơn, giải thích cho bà con những chủ trương, chính sách, quy định pháp luật bằng cách giản dị, dễ hiểu.

Có hôm, Thượng úy Đông ngồi bên những người phụ nữ, kiên nhẫn hướng dẫn từng nét chữ. Thiếu tá Kháy bế giúp một em nhỏ để người mẹ có thể tập trung học bài.

Thiếu tá Dương Văn Kháy và Thượng úy Thèn Văn Đông hỗ trợ lớp học. Một người hướng dẫn học viên tập viết, người còn lại bế em nhỏ để mẹ yên tâm học bài. Với bà con, những cán bộ công an đã trở nên gần gũi như người thân trong gia đình.

Trong căn phòng sáng đèn giữa núi rừng, khoảng cách giữa người dạy và người học dường như được rút ngắn. Những tiếng đánh vần, tiếng cười và cả những nét chữ còn vụng về khiến lớp học trở nên ấm áp.

Không khí lớp học vui tươi, thân thiện. Những học viên ở nhiều độ tuổi cùng chăm chú nắn nót từng con chữ, tạo nên một lớp học đặc biệt giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh.

Sau giờ học, những ánh đèn pin lần lượt rời khỏi Nhà văn hóa. Đêm đã muộn. Bầu trời Tây Côn Lĩnh cao vời vợi, bốn phía là những dãy núi sẫm màu trong bóng tối...