Đỏ lửa giữ nghề thổi thủy tinh làng Xối Trì

Một trong số ít người ở Xối Trì còn giữ nghề thổi thủy tinh truyền thống.

Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề thổi thủy tinh ở làng Xối Trì đã có lịch sử hơn 80 năm. Người đặt nền móng cho nghề là cụ Phạm Văn Đạo. Trong những năm tha phương mưu sinh, cụ có cơ hội làm thuê cho một người Hoa và học được kỹ thuật thổi thủy tinh. Trở về quê hương, cụ không giữ nghề cho riêng mình mà tận tình truyền dạy cho bà con trong làng. Từ vài lò thủy tinh ban đầu, nghề dần bén rễ phát triển khắp làng. Người biết nghề dạy người chưa biết, “cha truyền con nối”, đưa Xối Trì trở thành làng nghề thổi thủy tinh nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Ông Phạm Văn Lĩnh (56 tuổi), cháu nội của cụ Phạm Văn Đạo là một trong số ít người còn lưu giữ gần như trọn vẹn kỹ thuật và các công đoạn làm ra những sản phẩm thủy tinh truyền thống. Tranh thủ ít phút nghỉ ngơi trước khi nấu mẻ thủy tinh mới, ông Lĩnh nhớ lại: "Gia đình tôi có ba thế hệ gắn bó với nghề thổi thủy tinh. Trong ký ức của tôi, những năm 1980 là thời kỳ hưng thịnh nhất của làng, khi đó, cả làng có khoảng 40 hộ làm nghề. Từ sáng sớm đến đêm khuya, các lò thủy tinh luôn đỏ lửa. Người dân chủ yếu sản xuất chai, lọ, cốc uống bia, đèn dầu, bóng đèn, bình be... theo đơn đặt hàng của khách. Nhờ nghề này mà nhiều gia đình có của ăn của để, con cái được học hành đến nơi đến chốn."
Ông Lĩnh kể, năm 13 tuổi, ông đã theo bố và ông nội học những công đoạn đầu tiên của nghề. Lớn lên giữa không khí lao động rộn ràng của làng nghề, ngày ngày chứng kiến người lớn miệt mài bên lò lửa, nghề thổi thủy tinh dần trở thành một phần cuộc sống của ông. "Ngày ấy, làm nghề tuy vất vả nhưng thu nhập ổn định. Khi thành thạo, tôi trở thành thợ chính. Và giữ nghề cho tới bây giờ", ông Lĩnh chia sẻ.

Những mảnh thủy tinh vỡ được người dân làng Xối Trì thu gom, tái chế làm nguyên liệu cho các sản phẩm thủy tinh mới.

Thế nhưng, thời hoàng kim ấy giờ chỉ còn trong ký ức của những người thợ gắn bó với nghề. Trước sự thay đổi của thị trường và thị hiếu tiêu dùng, làng nghề thổi thủy tinh Xối Trì dần thu hẹp quy mô. Từ một nghề mang lại sinh kế cho cả làng, đến nay, chỉ còn vỏn vẹn 3 hộ vẫn bền bỉ bám nghề. Hiện nay, sản phẩm của làng nghề chủ yếu là cốc uống bia, được sản xuất theo đơn đặt hàng của những khách hàng quen.

Sự phát triển của công nghệ sản xuất thủy tinh hiện đại, các sản phẩm nhựa giá thành rẻ, mẫu mã đa dạng, sản xuất số lượng lớn khiến thị trường tiêu thụ đồ thủy tinh làng Xối Trì ngày càng bị thu hẹp. Không chỉ đầu ra ngày càng khó khăn, nghề thổi thủy tinh còn đòi hỏi người thợ phải làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, quanh năm đối mặt với hơi nóng từ lò nung. Công việc nặng nhọc, vất vả, thu nhập không còn hấp dẫn như trước khiến nhiều lao động trẻ không còn mặn mà với nghề, “ngọn lửa” làng nghề cũng vì thế mà thưa vắng.

Ông Phạm Văn Lĩnh cho biết: "Quy trình thổi thủy tinh thủ công trải qua nhiều công đoạn. Kỹ thuật không quá phức tạp nhưng đòi hỏi người làm phải chịu khó, chịu khổ, kiên trì và có sức khỏe. Nghề này vất vả hơn cả nghề rèn, mùa đông còn đỡ, chứ mùa hè đứng trong xưởng lúc nào cũng hầm hập 50-60°C. Đặc thù của nghề là khi đã nhóm lò, đưa thủy tinh vào nấu thì phải làm liên tục, nhiều hôm thức trắng đêm cho đến khi hết mẻ mới được nghỉ. Không phải ai cũng theo được nghề. Chúng tôi vẫn cố gắng truyền nghề, đào tạo thêm thợ để sau này còn có người nối nghiệp. Nếu một ngày nghề này không còn nữa thì tiếc lắm."

Công đoạn đưa nguyên liệu vào lò nung, chuẩn bị cho mẻ thủy tinh mới.

Để thổi được cốc thủy tinh hoàn chỉnh, trước hết, những ông chủ lò phải đắp được nồi, làm được lò đốt. Nguyên liệu để đắp nồi là một loại đất khá đặc biệt, đó là loại đất sét trắng, dẻo, rồi nghiền thành bột trộn cùng sạn chịu nhiệt theo tỉ lệ “ hai phần sạn - một phần đất”. Sau khi trộn đều, hỗn hợp được nện chặt để tạo đáy và thân nồi. Mỗi chiếc nồi cao hơn 1m, đường kính khoảng 80-90cm, đáy dày 10cm. Hoàn thành xong, nồi phải được phơi tự nhiên từ 20-30 ngày cho đến khi khô cứng mới có thể đưa vào sử dụng.

Việc làm lò để đốt nồi thủy tinh cũng đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện và kinh nghiệm của người thợ. Lò được xây bằng nhiều lớp gạch chịu nhiệt để giữ nhiệt ổn định trong suốt quá trình nấu thủy tinh. Chỉ khi ngọn lửa đạt đến nhiệt độ thích hợp, những mẻ thủy tinh đầu tiên mới bắt đầu được đưa vào lò.

Thợ thủy tinh sử dụng than đá để nấu những mảnh thủy tinh sau khi đã được đập nhỏ, loại bỏ bụi bẩn. Công đoạn này đòi hỏi phải chế biến từ từ để không làm ảnh hướng tới sức chứa của nồi, thủy tinh được đổ vào nung nấu khoảng 5 tạ/ lần, nấu trong lò từ 6 - 7 tiếng, sau khi thủy tinh đủ nhiệt (nhiệt độ đạt mức cực đại khoảng 1.800 độ C) để chuyển hoàn toàn sang dạng lỏng, ca làm việc của những người thợ mới thực sự bắt đầu.
Cũng theo ông Lĩnh chia sẻ: “Để làm ra được các sản phẩm ưng ý, người thợ lành nghề phải biết được độ “chín” của thủy tinh. Ban đầu gặp lửa, thủy tinh có màu xanh, khi nung đủ nhiệt sẽ chuyển sang màu trắng. Lúc đó chỉ cần điều tiết hơi vừa phải, thủy tinh sẽ nở ra theo ý muốn.”

Thợ thủy tinh liên tục phải làm việc trong môi trường có nhiệt độ cao (trung bình 40-50 độ).

Tiếp đó, người thợ dùng ống tán lấy một lượng thủy tinh vừa đủ rồi đưa lên khuôn để thổi tạo hình chiếc cốc. Nhìn thao tác có vẻ nhẹ nhàng, nhưng đây lại là công đoạn đòi hỏi nhiều kỹ năng nhất. Người thợ phải điều tiết hơi thở thật đều, kết hợp nhịp nhàng với động tác xoay ống và căn lực thổi để lớp thủy tinh nở đều, ôm sát khuôn, tạo nên sản phẩm có hình dáng cân đối, không méo, không rạn nứt.

Mỗi người thợ sử dụng một ống kim loại dài khoảng 2 m để lấy thủy tinh nóng chảy từ lò nung, rồi khéo léo điều tiết hơi thở.

Mỗi dây chuyền sản xuất thường có 7 người, gồm 5 thợ thổi, một người cắt miệng cốc và một người phụ trách ủ tro để sản phẩm nguội từ từ trong khoảng 12 tiếng, giúp thủy tinh “dai hơn” tránh nứt vỡ do thay đổi nhiệt độ đột ngột . Khi lò đã nhóm lửa và thủy tinh bắt đầu nóng chảy, cả dây chuyền phải làm việc liên tục, phối hợp nhịp nhàng cho đến khi kết thúc mẻ nấu. Một sản phẩm đạt yêu cầu phải có hình dáng cân đối, vuông vắn, không lồi lõm, không méo mó, ít bọt khí, thành cốc dày đều và đúng kích thước khuôn mẫu,…

Các thợ phối hợp nhịp nhàng trong dây chuyền sản xuất thủy tinh thủ công.

Sau khi được thổi tạo hình trong khuôn, sản phẩm được chuyển sang công đoạn cắt mép, tạo miệng cốc tròn đều và nhẵn mịn.

Ủ tro để cốc nguội nguội từ từ, tăng độ bền cho sản phẩm.

Ông Trần Văn Duyên, một trong ba chủ lò thổi thủy tinh còn bám nghề ở làng Xối Trì, chia sẻ: "Nghề thổi thủy tinh là nghề "bán sức khỏe" để kiếm sống. Vất vả là vậy nhưng thu nhập chẳng được bao nhiêu, đời sau khó mà giữ cái nghề này". Hiện mỗi ngày cơ sở của gia đình ông sản xuất hơn 1.000 chiếc cốc với hai tổ thợ làm việc liên tục theo hai ca (5 tiếng/ca). Mỗi chiếc cốc xuất xưởng có giá khoảng 5 - 7.000 đồng, thu nhập của người lao động dao động từ 6-8 triệu đồng/tháng.

Những chiếc cốc thủy tinh sau 12 giờ ủ trong tro.

Theo ông Duyên, điều khó nhất hiện nay là sự cạnh tranh từ các sản phẩm sản xuất bằng dây chuyền công nghiệp và hàng nhập khẩu. "Họ làm bằng máy móc nên năng suất cao, mẫu mã đẹp và giá thành thấp, còn chúng tôi vẫn làm hoàn toàn thủ công. Thủy tinh của họ trong hơn, còn chúng tôi sử dụng thủy tinh tái chế nên trên sản phẩm vẫn có những bọt khí nhỏ. Nhưng đó cũng là nét riêng của thủy tinh Xối Trì. Nhiều khách hàng vẫn thích những chiếc cốc có chút bọt vì cảm giác gần gũi, đúng chất thủy tinh thủ công. Dù khó khăn, chúng tôi vẫn tự hào và luôn cố gắng giữ chất lượng để đưa sản phẩm ra thị trường", ông Duyên nói.

Người thợ kiểm tra chất lượng cốc thủy tinh trước khi xuất bán cho các thương lái.

Dẫu luôn động viên bản thân là thế, ông Duyên vẫn không khỏi trăn trở khi lớp trẻ trong làng hầu như không còn mặn mà với nghề thổi thủy tinh. Công việc nặng nhọc, môi trường làm việc khắc nghiệt, thu nhập không cao hơn nhiều so với những công việc khác khiến ngày càng ít người lựa chọn gắn bó. Những người thợ như ông vẫn miệt mài làm nghề, không chỉ để mưu sinh mà còn với mong muốn giữ lại nghề truyền thống của cha ông.

Ông Duyên bày tỏ: “Chúng tôi chỉ mong có thêm sự hỗ trợ về máy móc để ba cơ sở còn lại đỡ vất vả hơn, nâng cao năng suất và duy trì sản xuất. Điều mong mỏi nhất vẫn là có lớp trẻ tiếp tục kế thừa nghề, gìn giữ nét văn hóa làng nghề".
Trong 3 lò thổi thủy tinh còn lại ở Xối Trì hầu như chỉ là những người đàn ông trung tuổi gắn bó với nghề. Những người còn làm nghề như ông Lĩnh, ông Duyên,... đều tỏ ra tiếc nuối và lo lắng nếu một ngày nào đó làng mình không còn ai theo nghề thổi thủy tinh này nữa, một ngày nào đó ngọn lửa của làng nghề sẽ tắt.

Lớn lên ở mảnh đất Xối Trì, may mắn được sinh ra trong gia đình truyền thống theo nghề thổi thủy tinh, hình ảnh lò thủy tinh đỏ lửa, những ống thổi đỏ hồng, những mẻ thủy tinh đầu tiên đã trở thành một phần kí ức của những người thợ nơi đây. Có lẽ ông Lĩnh, ông Duyên hay bất cứ người thợ nghề nào cũng luôn tâm niệm phải giữ lấy “hơi thở thủy tinh”, giữ lấy nghề vì nghề là máu thịt, là mồ hôi cha ông làng Xối Trì để lại.
Giá trị của một làng nghề truyền thống không chỉ nằm ở những sản phẩm làm ra, mà còn ở ngọn lửa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giờ đây, điều những người thợ mong mỏi nhất là sẽ có những bàn tay trẻ đủ yêu nghề để ngọn lửa ấy tiếp tục đỏ mãi.