Đo lường sức sống chính sách bằng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp

Trước thềm Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất (nhiệm kỳ Khóa XVI) diễn ra trong hai ngày 28-29/9, hàng loạt dự án luật then chốt liên quan đến môi trường đầu tư sẽ được đặt lên bàn nghị sự.

Đây là bước "lọc" cuối cùng mang tính quyết định trước khi đệ trình Quốc hội. Để làm rõ những kỳ vọng từ phía cộng đồng doanh nghiệp, Phóng viên Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) đã có cuộc trao đổi với GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (HANOISME).

GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội 

Phóng viên: Thưa GS.TS Mạc Quốc Anh, với 17 dự án luật chuẩn bị được đưa lên bàn nghị sự tại Hội nghị đại biểu Quốc hội (ĐBQH) hoạt động chuyên trách lần này, ông nhìn nhận thế nào về vai trò "gác cổng" của hội nghị đối với sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Dưới góc nhìn của cộng đồng kinh doanh, các dự án luật khi được đưa ra mổ xẻ chuyên trách sẽ là cơ hội vàng để các đại biểu đối chiếu, soi chiếu sự giao thoa giữa các quy định. Thực tế nhiều năm qua cho thấy, một chính sách khi đứng độc lập thì rất hay, nhưng khi ráp vào hệ thống lại "đá" nhau. Một doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô nhà xưởng đâu chỉ tuân thủ mỗi Luật Đầu tư? Họ còn vướng Luật Đất đai, Luật Xây dựng, các quy chuẩn môi trường. Do đó, hội nghị này mang sứ mệnh giải quyết tính đồng bộ.

Hơn thế nữa, đây là diễn đàn để kiểm chứng chính sách. Chúng ta phải đặt ra những câu hỏi rất định lượng: Khi áp dụng quy định này, doanh nghiệp phải nộp bao nhiêu loại giấy tờ? Trách nhiệm phê duyệt thuộc về ai? Đặc biệt, chi phí thời gian, tiền bạc mà họ phải bỏ ra là bao nhiêu? Nếu không trả lời được bằng những con số cụ thể, chính sách đó vẫn chỉ đang lơ lửng trên không.

Phóng viên: Trong số các đạo luật liên quan đến kinh tế, dự thảo Luật Phát triển Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đang nhận được sự quan tâm rất lớn nhằm thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017. Ông đánh giá thế nào về sự chuyển dịch tư duy từ "hỗ trợ" sang "phát triển" trong dự thảo lần này?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Sự thay đổi này mang một hàm ý vĩ mô rất sâu sắc. Chúng ta không "bế" doanh nghiệp mãi được. Việc chuyển từ tư duy "hỗ trợ" sang "kiến tạo không gian phát triển" là để tạo bệ phóng cho các doanh nghiệp nhỏ thực sự có động lực lớn lên, thay vì cứ muốn "bé mãi" để hưởng ưu đãi. Tuy nhiên, để đạo luật này đi vào đời sống, tôi cho rằng cơ quan soạn thảo cần rạch ròi ngay từ khâu định vị đối tượng. Chúng ta không thể áp dụng một bộ tiêu chí chung cho cả doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Phải có sự phân nhóm minh bạch, bám sát đặc thù từng ngành nghề. Đặc biệt, cần thiết kế một "vùng đệm" khi doanh nghiệp vượt ngưỡng quy mô. Nếu vừa lớn lên một chút đã bị cắt ưu đãi, họ sẽ nảy sinh tâm lý chùn bước.

Bên cạnh đó, thủ tục tiếp cận cũng là một nỗi e ngại lớn. Trước đây, nhiều doanh nghiệp châp nhận "tự bơi" hơn là đề nghị hỗ trợ vì hồ sơ quá rườm rà. Lần sửa đổi này phải triệt để áp dụng nguyên tắc: Thông tin nào cơ quan quản lý đã có trong hệ thống dữ liệu quốc gia thì tuyệt đối không bắt doanh nghiệp phải khai báo, nộp lại. Nếu từ chối hỗ trợ, cơ quan chức năng phải giải trình rõ ràng, minh bạch bằng văn bản, có thời hạn xử lý cụ thể.

Phóng viên: Tín dụng vẫn luôn là khó khăn lớn của khối DNNVV. Theo ông, luật mới cần thiết kế lại cơ chế khơi thông nguồn vốn ra sao để không lặp lại vòng luẩn quẩn: Thiếu vốn - Không có tài sản thế chấp - Không vay được vốn?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Vấn đề vốn không nằm ở việc hệ thống ngân hàng thiếu tiền, mà nằm ở tiêu chuẩn cho vay chưa khớp với thực trạng của khối DNNVV. Đã đến lúc luật hóa rõ nét cơ chế hoạt động của các quỹ bảo lãnh tín dụng. Cần phân định rành mạch trách nhiệm thẩm định và tỷ lệ chia sẻ rủi ro giữa nhà nước và ngân hàng thương mại.

Đồng thời, tư duy cấp vốn phải dịch chuyển. Thay vì chỉ nhìn vào tài sản bảo đảm là bất động sản, các tổ chức tín dụng cần được khuyến khích đánh giá năng lực doanh nghiệp thông qua dòng tiền thực tế, các hợp đồng đối tác và tính khả thi của phương án kinh doanh. Đổi lại, chính sách cũng cần có các gói hỗ trợ cụ thể giúp doanh nghiệp chuẩn hóa báo cáo tài chính, minh bạch sổ sách để tạo niềm tin cho hệ thống ngân hàng.

Phóng viên: Còn đối với các chính sách tài trợ trực tiếp hoặc hỗ trợ nâng cao năng lực như chuyển đổi số, công nghệ thì sao, thưa ông? Thực tế cho thấy phương thức giải ngân thời gian qua vẫn khá bất cập.

GS.TS Mạc Quốc Anh: Đúng vậy. Phương thức hỗ trợ hiện nay đôi khi làm khó doanh nghiệp hơn là giúp. Ví dụ, nhà nước quy định doanh nghiệp phải bỏ 100% chi phí ra thực hiện dự án nâng cấp công nghệ trước, sau khi nghiệm thu hoàn tất mới được nhà nước hoàn trả lại một phần. Cách làm này triệt tiêu hoàn toàn cơ hội của những đơn vị đang cạn kiệt dòng tiền. Luật mới cần nghiên cứu cơ chế đồng tài trợ ngay từ đầu, hoặc thanh toán cuốn chiếu theo từng giai đoạn nghiệm thu.

Ngoài ra, các gói hỗ trợ không nên chung chung mang tính phong trào. DNNVV cần những hỗ trợ "bắt đúng bệnh" như: tiền để thuê chuyên gia tối ưu hóa quy trình, tài trợ chi phí đánh giá để lấy các chứng chỉ chất lượng quốc tế (ISO, ESG...). Đó mới là tấm vé thông hành thực sự để họ chen chân vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Cuối cùng, một chính sách ra đời phải định danh rõ cơ quan nào chủ trì, tiền lấy từ đâu và KPI giám sát là gì. Không thể để tình trạng chính sách ra rồi nhưng doanh nghiệp chạy lòng vòng các sở ban ngành mà không ai nhận trách nhiệm.

Phóng viên: Để những vướng mắc ông vừa nêu thực sự được các cơ quan lập pháp thấu hiểu, ông có đề xuất giải pháp đột phá nào trong quá trình lấy ý kiến và hoàn thiện các dự thảo luật tại hội nghị lần này?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Tôi rất kỳ vọng cơ quan soạn thảo sẽ áp dụng phương pháp "mô phỏng chính sách". Đừng chỉ tranh luận bằng lý luận. Hãy mang một hồ sơ dự án của một doanh nghiệp thật, với những dữ liệu thật đang hoạt động, để chạy thử vào các quy định mới của dự thảo. Qua "bài test" đó, chúng ta sẽ thấy ngay lập tức quy định mới giúp doanh nghiệp bớt được mấy con dấu, tiết kiệm được bao nhiêu ngày hay lại đẻ thêm giấy phép con.

Một điểm nữa là phải đánh giá tác động thủ tục hành chính tách biệt theo quy mô doanh nghiệp. Một tập đoàn nghìn tỷ hoàn thành một bản báo cáo định kỳ rất dễ vì họ có hẳn một ban pháp chế. Nhưng với doanh nghiệp có 20 nhân sự, một yêu cầu báo cáo phức tạp đồng nghĩa với việc chủ doanh nghiệp phải bỏ việc đi làm thủ tục hoặc tốn kém chi phí thuê ngoài.

Điều cuối cùng, tính minh bạch trong tham vấn lập pháp phải được bảo đảm. Chúng tôi mong muốn cơ quan soạn thảo công khai rõ ràng: Những kiến nghị nào từ thực tiễn đã được tiếp thu; những kiến nghị nào bị bác bỏ và lý do tại sao. Khi chính sách được xây dựng đồng bộ, ổn định và có thời gian chuyển tiếp hợp lý, doanh nghiệp sẽ không còn nơm nớp lo âu. Họ sẽ dồn toàn tâm toàn ý, nguồn lực và tài chính cho việc đổi mới sáng tạo, tạo ra của cải thực chất cho xã hội.