Doanh nghiệp nhỏ trước bài toán tăng tốc: cần 'cú đẩy' mới

Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và Go Global (vươn ra toàn cầu) không còn là lựa chọn mà là điều kiện tồn tại của doanh nghiệp (DN) trong thời gian tới. Thế nhưng, với phần lớn DN nhỏ và vừa tại Việt Nam, ba mục tiêu đó vẫn còn nhiều khoảng cách.

Hỗ trợ phân mảnh, doanh nghiệp lạc lối

Dẫn số liệu khảo sát các DN nhỏ và vừa, Ts. Huỳnh Anh Tuấn, chuyên gia tư vấn vận hành ERP, cho biết có tới 50,7% DN phản ánh thiếu vốn cho chuyển đổi số, trong khi 55,1% cho rằng chi phí chuyển đổi xanh vượt quá khả năng tài chính hiện tại.

Đây là hai con số nói lên một thực trạng nhức nhối: DN nhỏ và vừa không thiếu ý chí, nhưng lại thiếu nguồn lực.

Các DN nhỏ và vừa đang chờ đợi khung chính sách mới sát thực tế hơn để giúp họ tăng tốc chuyển đổi kép và vươn ra toàn cầu.

Tuy nhiên, khó khăn không chỉ nằm ở tiền bạc. Theo Ts. Tuấn, có đến 60,9% DN thừa nhận không biết tìm thông tin tư vấn ở đâu; 33,3% DN đánh giá nhân sự có kỹ năng số còn ở mức thấp.

Đáng chú ý hơn, có 60,8% DN chưa hiểu rõ chuyển đổi kép — tức mô hình kết hợp song song giữa số hóa và xanh hóa trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong khi đó, đây là xu hướng đang được các nền kinh tế lớn áp dụng như một tiêu chuẩn cạnh tranh mới, đặc biệt là tại thị trường EU.

Các DN nhỏ và vừa muốn chuyển đổi nhưng bị kìm hãm bởi thiếu vốn, thiếu thông tin và khoảng cách chính sách - thực thi. Muốn có chuyển đổi kép thật sự thì cần thu hẹp khoảng cách nhận thức, tháo gỡ rào cản hệ thống và tạo động lực xanh rõ hơn.

Ts. Huỳnh Anh Tuấn, chuyên gia tư vấn vận hành ERP

Một trong những vấn đề cốt lõi là sự phân mảnh trong hệ thống hỗ trợ hiện hành. Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang do hai hệ thống cơ quan khác nhau quản lý, mỗi lĩnh vực có bộ tiêu chí riêng, quy trình riêng và cơ chế hỗ trợ riêng. Trong khi đó, chưa có đầu mối thống nhất nào dành riêng cho DN nhỏ và vừa.

Hệ quả là DN lúng túng ngay từ bước đầu tiên: không biết nên bắt đầu từ đâu, nên tìm đến cơ quan nào, nên ưu tiên tìm hỗ trợ tài chính hay hỗ trợ kỹ thuật. Nhiều DN bỏ cuộc không phải vì không muốn, mà vì không biết đường đi.

Cơ chế tài chính cũng bộc lộ nhiều bất cập. Nhiều chương trình hỗ trợ vẫn yêu cầu tài sản thế chấp, hồ sơ phức tạp và quy trình xét duyệt kéo dài — những điều kiện mà phần lớn DN nhỏ và vừa khó đáp ứng. Trong khi đó, các công cụ tài chính linh hoạt hơn như tài trợ đối ứng (matching grant), voucher công nghệ hay tín dụng xanh dễ tiếp cận vẫn còn rất ít.

Kết quả, như số liệu được Ts. Huỳnh Anh Tuấn đưa ra, có tới 84% DN chưa từng nộp hồ sơ hỗ trợ.

Rõ ràng tỷ lệ này không phản ánh sự thờ ơ của DN, mà phản ánh khoảng cách quá lớn giữa chính sách trên giấy và khả năng tiếp cận ngoài thực tế.

Bất cập này còn trầm trọng hơn khi nhiều chương trình đang áp dụng chung một tiêu chuẩn cho cả doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Điều này, theo ông Tuấn, không có lộ trình theo mức độ sẵn sàng. Kết quả là nhóm yếu không hấp thụ được, còn với nhóm mạnh thì không đủ hấp dẫn.

Song song với khó khăn trong số hóa và xanh hóa, việc hỗ trợ DN nhỏ và vừa vươn ra thị trường quốc tế cũng còn nhiều khoảng trống, theo chuyên gia kinh tế Phạm Minh Đức. Đáng chú ý là khoảng trống về tài chính cho hoạt động Go Global. Việt Nam hiện chưa xây dựng được các công cụ tài chính đặc thù dành cho DN nhỏ và vừa khi xuất khẩu hoặc đầu tư ra nước ngoài, như ưu đãi thuế, bảo hiểm tín dụng xuất khẩu hay cơ chế tránh đánh thuế hai lần.

Cần khung chính sách mới sát thực tế

Chuyên gia kinh tế Phạm Minh Đức chỉ rõ Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp hiện vẫn chưa có các ưu đãi thuế trực tiếp, như cơ chế khấu trừ kép, để thúc đẩy quá trình quốc tế hóa DN.

Bên cạnh đó, nhiều công cụ tài chính quan trọng vẫn chưa vận hành hiệu quả, như bảo lãnh tín dụng xuất khẩu (ECG) hay bảo hiểm tín dụng xuất khẩu (ECI). Các hình thức hỗ trợ trực tiếp như Go Global Voucher hoặc tài trợ đối ứng (Matching Grant) cho hoạt động mở rộng thị trường quốc tế cũng chưa được triển khai.

Hệ thống hỗ trợ DN nhỏ và vừa hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Việt Nam chưa có cơ chế đủ hiệu quả để hỗ trợ DN đầu tư ra nước ngoài, đồng thời cũng thiếu các công cụ giảm rủi ro cho hoạt động đầu tư quốc tế.

Chuyên gia kinh tế Phạm Minh Đức

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Minh Đức, hoạt động xúc tiến thương mại ở nước ngoài còn thiếu nhân lực có chuyên môn sâu theo từng ngành hàng. Đồng thời, dữ liệu thị trường vẫn phân tán, thiếu chiều sâu ở cấp độ ngành và sản phẩm. Hạ tầng tài chính, dữ liệu và hệ sinh thái hỗ trợ quốc tế hóa DN cũng chưa được hoàn thiện.

Trong khi đó, các quốc gia cạnh tranh trực tiếp đã xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ DN nhỏ và vừa một cách bài bản từ nhiều năm trước. Singapore có Enterprise Singapore đóng vai trò đầu mối một cửa, hỗ trợ toàn diện từ tài chính, ưu đãi thuế đến kết nối thị trường quốc tế. Hàn Quốc xây dựng tam giác KOTRA — K-SURE — KODIT, bao phủ từ thông tin thị trường đến bảo hiểm và bảo lãnh tín dụng quốc gia.

Còn tại Nhật Bản phát triển nền tảng kết nối DN nhỏ và vừa với các đối tác mua hàng toàn cầu thông qua hệ thống kết nối số hóa. Đồng thời, nước này cũng chú trọng hỗ trợ DN nhỏ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu bằng dữ liệu thị trường và dịch vụ tư vấn chuyên sâu.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Đức mong rằng Việt Nam cần sớm xác lập cơ quan đầu mối quốc gia để điều phối hỗ trợ DN nhỏ và vừa quốc tế hóa. Đồng thời, cần chuyển từ tư duy “hỗ trợ theo đầu vào” sang “hỗ trợ theo kết quả và mức độ sẵn sàng của DN”.

Tại Hội thảo tham vấn hoàn thiện chính sách hỗ trợ DN nhỏ và vừa tổ chức ở Tp.HCM hôm 19/5, các chuyên gia đề xuất một loạt giải pháp có tính khả thi cao, cần được đưa vào Luật Hỗ trợ DN nhỏ và vừa (sửa đổi) như những cam kết cụ thể, tập trung mạnh hơn vào tính thực thi.

Theo kết quả khảo sát được Ts. Huỳnh Anh Tuấn đưa ra, có tới 58% DN cho rằng đơn giản hóa thủ tục và minh bạch thông tin là điều kiện tiên quyết để chính sách phát huy hiệu quả.

Từ đó, ông đề xuất xây dựng cơ chế “một cửa” điện tử dành cho DN nhỏ và vừa, đồng thời chuẩn hóa hồ sơ theo từng ngành, lĩnh vực và công khai tiêu chí cũng như kết quả xét duyệt hỗ trợ.

Hơn thế nữa, theo Ts. Huỳnh Anh Tuấn, Luật sửa đổi cần tạo được nền tảng hỗ trợ đồng bộ, gồm hạ tầng số và hạ tầng xanh dùng chung, bộ tiêu chí đánh giá mức độ sẵn sàng (readiness) được chuẩn hóa, đồng thời lồng ghép tính bao trùm đối với DN siêu nhỏ hay những DN do phụ nữ làm chủ.

“DN nhỏ và vừa không thiếu động lực. Điều còn thiếu là một khung chính sách đơn giản hơn, sát thực tế hơn và có thể đo lường hiệu quả để biến nhận thức thành hành động”, ông Tuấn nói, đồng thời cho rằng Luật sửa đổi lần này là cơ hội để làm điều đó.