Doanh nghiệp Việt trước làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu

Tại hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu” ngày 26/5, ông Lê Hoàng Tài - Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2026, kinh tế thế giới tiếp tục biến động mạnh, kéo theo làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng diễn ra với tốc độ nhanh hơn. Các tập đoàn đa quốc gia đang đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung thông qua mô hình “China +1”, dịch chuyển sản xuất gần thị trường tiêu thụ và chuyển chuỗi giá trị sang các quốc gia có môi trường chính sách ổn định.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như điểm đến hấp dẫn nhờ ổn định kinh tế vĩ mô và mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết và đang có hiệu lực.

“Đây là cơ hội để Việt Nam chuyển từ vị thế gia công sang trở thành trung tâm sản xuất, cung ứng có giá trị gia tăng cao trong mạng lưới toàn cầu”, ông Tài nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo ông Tài, để tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp Việt đang phải chịu sức ép đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn khắt khe về môi trường, xã hội, quản trị (ESG), truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và tối ưu hóa sản xuất.

Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn còn khoảng cách lớn về năng lực so với yêu cầu do hạn chế về vốn, công nghệ, quản trị dữ liệu và hạ tầng logistics.

Ông Lê Hoàng Tài - Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương). Ảnh: QT

“Nếu không có giải pháp kịp thời, doanh nghiệp Việt có nguy cơ bị gạt ra ngoài chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Tài cảnh báo.

Đồng quan điểm, bà Vương Thị Oanh - chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu - cho rằng thương mại toàn cầu hiện không còn chỉ ưu tiên chi phí thấp mà đang chuyển mạnh sang yêu cầu về an toàn chuỗi cung ứng, khả năng chống chịu và phát triển bền vững.

Việc các tập đoàn lớn như Apple, Samsung, Intel, Foxconn hay Pegatron tiếp tục mở rộng sản xuất tại Việt Nam đang kéo theo nhu cầu nội địa hóa nguồn cung ngày càng lớn. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt tham gia trực tiếp vào chuỗi sản xuất thay vì chỉ thực hiện các công đoạn gia công đơn giản.

Bên cạnh đó, các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA hay RCEP cũng tạo thêm dư địa cho công nghiệp hỗ trợ trong nước nhờ các quy định chặt chẽ về xuất xứ hàng hóa.

Tuy nhiên, sức ép từ các tiêu chuẩn xanh ngày càng lớn. Theo bà Oanh, nhiều thị trường lớn như châu Âu và Bắc Mỹ đã luật hóa các yêu cầu phát triển bền vững thông qua các cơ chế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay quy định thẩm định phát triển bền vững doanh nghiệp.

“Doanh nghiệp chậm có ‘tấm hộ chiếu xanh’ sẽ rất khó giữ vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, bà Oanh nhấn mạnh.

Không chỉ vậy, chuyển đổi số cũng trở thành điều kiện sống còn. Trong khi đó, chuỗi cung ứng hiện đại vận hành dựa trên dữ liệu lớn và kết nối thời gian thực. Nếu doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình quản trị thủ công, thiếu hệ thống quản trị doanh nghiệp (ERP), hệ thống điều hành sản xuất (MES) hay khả năng kết nối với đối tác FDI thì nguy cơ bị loại khỏi chuỗi là rất rõ ràng.

Bà Vương Thị Oanh - chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu. Ảnh: QT

Theo các chuyên gia, khoảng cách năng lực giữa doanh nghiệp Việt với yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn khá lớn, đặc biệt ở các lĩnh vực điện tử, cơ khí chính xác hay ô tô. Phần lớn doanh nghiệp nội địa hiện mới chỉ tham gia ở các khâu giá trị thấp như bao bì, linh kiện đơn giản hoặc gia công cơ bản.

Để tận dụng cơ hội từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng, các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp Việt cần sớm xây dựng lộ trình ESG, đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư công nghệ và tăng cường liên kết để hình thành các cụm doanh nghiệp đủ năng lực đáp ứng đơn hàng lớn.

“Đây là cuộc sàng lọc khốc liệt, nhưng cũng là cơ hội vàng để doanh nghiệp Việt bứt phá khỏi bẫy gia công và vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu”, bà Vương Thị Oanh khẳng định.

Theo TS Nguyễn Cao Đức - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ, cơ hội chỉ trở thành hiện thực nếu doanh nghiệp trong nước cải thiện năng lực cạnh tranh. Từ góc nhìn chuỗi cung ứng, việc đáp ứng yêu cầu về công nghệ, quản trị dữ liệu, tiêu chuẩn sản xuất xanh và khả năng truy xuất nguồn gốc sẽ là điều kiện quan trọng để tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái của các tập đoàn toàn cầu.

Những biến động về logistics, chi phí đầu vào và nguồn cung nguyên liệu chiến lược thời gian qua cho thấy doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp để duy trì năng lực cạnh tranh. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục thay đổi, yêu cầu đặt ra là nâng cao sức chống chịu, tăng khả năng tự chủ trong sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao.

“Lợi thế chi phí thấp không còn là yếu tố đủ. Nếu tận dụng tốt, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng muốn đi xa hơn thì phải nâng năng lực quản trị, chuyển đổi số và khả năng thích ứng”, chuyên gia nhìn nhận.

Trong bối cảnh tiêu chuẩn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng gắn chặt với công nghệ, dữ liệu và tính bền vững, đây được xem là yêu cầu then chốt đối với doanh nghiệp Việt Nam.