Châu Âu ngày càng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang từng bước trở thành nhà cung ứng thống trị, thậm chí là gần như duy nhất, trong nhiều lĩnh vực công nghiệp của châu Âu, đến mức các lựa chọn thay thế đáng tin cậy gần như không còn tồn tại.

Áp lực càng gia tăng mạnh trong năm 2025 khi Mỹ áp thuế diện rộng đối với hàng hóa Trung Quốc, làm dấy lên lo ngại Bắc Kinh sẽ chuyển hướng lượng hàng dư thừa sang thị trường châu Âu với mức giá rẻ hơn đáng kể.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng gọi đây là “một cú sốc Trung Quốc mới” tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Canada năm ngoái. Tuần trước, Ủy viên Công nghiệp EU Stéphane Séjourné cũng kêu gọi các doanh nghiệp châu Âu đa dạng hóa nhà cung cấp trong bối cảnh căng thẳng thương mại với Trung Quốc leo thang. Bắc Kinh liên tục đưa ra các cảnh báo nhằm vào EU, trong khi Brussels tìm cách siết chặt luật lệ để bảo vệ thị trường khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, thực tế là nhiều công ty châu Âu đang tiếp tục duy trì hoặc mở rộng chuỗi cung ứng tại Trung Quốc đại lục nhằm duy trì sức cạnh tranh toàn cầu, theo khảo sát được Phòng Thương mại Liên minh Châu Âu tại Trung Quốc công bố.

TRUNG QUỐC NẮM LỢI THẾ SẢN XUẤT

Nhiều doanh nghiệp châu Âu đang tiếp tục duy trì hoặc mở rộng chuỗi cung ứng tại Trung Quốc để giữ thế mạnh cạnh tranh toàn cầu, trong bối cảnh chi phí thấp, tự động hóa mạnh và hệ sinh thái sản xuất hoàn thiện giúp nước này ngày càng củng cố vai trò “công xưởng thế giới”.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 28% tổng lượng hàng hóa sản xuất toàn cầu, bất chấp các mức thuế từ Mỹ và EU. Trong khi đó, Liên minh châu Âu được cho là đang gia tăng giám sát các hoạt động thương mại của Trung Quốc.

Gần một phần ba số doanh nghiệp tham gia khảo sát của Phòng Thương mại Liên minh Châu Âu cho biết họ đang tiếp tục nội địa hóa sản xuất tại Trung Quốc, trong khi 37% nói rằng họ không thay đổi chiến lược chuỗi cung ứng trong hai năm qua.

Tổng cộng, 68% số doanh nghiệp nói rằng họ hoặc đang duy trì, hoặc mở rộng hoạt động tại Trung Quốc. Trong khi đó, chỉ có 7% chuyển nguồn cung sản xuất ra khỏi nước này hoặc thiết lập các cơ sở sản xuất thay thế ở nơi khác.

Chi phí là một trong những lý do chính khiến các doanh nghiệp châu Âu gia tăng sản xuất tại Trung Quốc, theo khảo sát.

Chi phí lao động tương đối thấp tại Trung Quốc đã giúp nước này trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu trong nhiều năm. Và ngay khi các nhà máy đối mặt với tình trạng thiếu lao động, doanh nghiệp đã nhanh chóng đẩy mạnh tự động hóa.

“Chi phí lao động, vốn dĩ đã thấp, giờ thậm chí trở nên ít quan trọng hơn vì tự động hóa”, ông Denis Depoux, đối tác cấp cao kiêm giám đốc điều hành toàn cầu của hãng tư vấn Roland Berger, đơn vị hỗ trợ thực hiện khảo sát, nhận định.

“Sự khác biệt về mức độ tự động hóa so với hai năm trước là đáng kinh ngạc. Giờ gần như không còn thấy bóng người trong nhà máy nữa”, ông nói, nhắc lại chuyến thăm một công ty sản xuất đồng tư nhân tại Trung Quốc trong tuần này. Ông Depoux lưu ý thêm, dù tự động hóa ban đầu có thể tốn kém hơn lao động con người, nhưng về lâu dài, các nhà máy có thể sản xuất nhanh hơn đáng kể.

Khoảng ba phần tư doanh nghiệp EU tại Trung Quốc cho biết các cơ sở sản xuất của họ tại nước này hoạt động hiệu quả hơn so với ở các khu vực khác, theo khảo sát của Phòng Thương mại EU.

“Trong hầu hết các ngành hiện nay, luôn có ít nhất một đối thủ Trung Quốc hoặc một đối thủ quốc tế đang tận dụng chuỗi cung ứng của Trung Quốc”, ông Jens Eskelund, Chủ tịch Phòng Thương mại Liên Minh Châu Âu tại Trung Quốc bình luận.

“Vì vậy, trong nhiều ngành công nghiệp, nếu muốn cạnh tranh về giá và chất lượng, doanh nghiệp đơn giản là phải hợp tác với chuỗi cung ứng Trung Quốc. Điều đó không hẳn vì họ muốn chuyển sản xuất sang Trung Quốc”, ông lưu ý.

5 LĨNH VỰC CÓ MỨC ĐỘ PHỤ THUỘC SÂU

Theo Eurostat, tổng giá trị nhập khẩu của EU từ Trung Quốc đạt 559,4 tỷ Euro trong năm 2025, tăng 89% so với năm 2015 và tạo ra mức thâm hụt thương mại lên tới 359,8 tỷ Euro. Riêng trong năm 2025, xuất khẩu của EU sang Trung Quốc giảm 6,5%, trong khi nhập khẩu tăng 6,4%.

Trung Quốc hiện là nguồn nhập khẩu lớn nhất của EU và cũng là nhà cung cấp chính đối với các sản phẩm mang tính phụ thuộc, chiếm 47% danh mục này và khoảng một nửa tổng giá trị nhập khẩu, tương đương khoảng 206 tỷ Euro trong tổng số 404 tỷ Euro.

Các sản phẩm mang tính phụ thuộc là linh kiện và nguyên liệu thô cần thiết để sản xuất thành phẩm cuối cùng.

Mỹ là nhà cung cấp lớn thứ hai đối với nhóm sản phẩm này cho EU, nhưng chỉ chiếm chưa tới 10% danh mục và khoảng 11% tổng giá trị nhập khẩu, theo phân tích mới nhất của Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế châu Âu (CEPR).

Mức độ phụ thuộc của EU vào các quốc gia cung ứng nguồn hàng và nguyên liệu chiến lược

Tham khảo cùng các dữ liệu khác, tờ Euronews đã xác định 5 lĩnh vực mà EU có mức độ phụ thuộc mang tính cấu trúc với Trung Quốc, bao gồm năng lượng mặt trời, nguyên liệu thô chiến lược, robot công nghiệp, hóa chất và dệt may và sản phẩm gỗ.

Trong tất cả các lĩnh vực EU phụ thuộc vào Trung Quốc, lĩnh vực gắn sâu nhất với chương trình chuyển đổi xanh của châu Âu có lẽ cũng là lĩnh vực mang tính hệ quả lớn nhất. Theo Eurostat, Trung Quốc chiếm tới 98% tổng lượng pin mặt trời nhập khẩu vào EU trong năm 2024. Tổng giá trị nhập khẩu giảm từ 19,7 tỷ Euro năm 2023 xuống còn 10,9 tỷ Euro năm 2024 không phải do sản lượng giảm mà vì giá bán từ Trung Quốc lao dốc mạnh. Số liệu đầy đủ về nhập khẩu pin mặt trời năm ngoái hiện vẫn chưa được công bố.

Một báo cáo công bố năm nay của tổ chức nghiên cứu Loom cũng cho thấy Trung Quốc cung cấp 88% lượng pin lithium-ion nhập khẩu của EU dùng cho xe điện trong năm 2025, tăng mạnh so với mức 75% năm 2019.

Mức độ phụ thuộc của ngành này không chỉ dừng ở sản phẩm hoàn thiện. Bộ phận nghiên cứu của Nghị viện châu Âu chỉ ra, EU đang nhập khẩu 98% nam châm đất hiếm từ Trung Quốc, gồm cả các vật liệu thiết yếu cho động cơ xe điện, tua-bin gió và hệ thống quốc phòng. Dữ liệu từ Ủy ban châu Âu cũng cho thấy EU phụ thuộc tới 97% vào Trung Quốc đối với magnesium. Đây là khoáng sản quan trọng cho các thế hệ pin mới thay thế công nghệ lithium-ion, đồng thời được sử dụng trong lưu trữ hydro và cơ sở hạ tầng năng lượng tái tạo siêu nhẹ. Do mức độ phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một quốc gia duy nhất, Ủy ban châu Âu đã đưa magnesium vào danh sách Nguyên liệu thô chiến lược nhằm thúc đẩy các sáng kiến khai thác, chế biến và tái chế trong nội khối.

Cuối cùng, các doanh nghiệp Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 80% năng lực sản xuất quang điện mặt trời toàn cầu, từ polysilicon tới các mô-đun hoàn chỉnh, theo báo cáo của Geopolitical Intelligence Services.

Nói ngắn gọn, quá trình chuyển đổi xanh của châu Âu đang dựa trên những nền tảng mà chính họ không kiểm soát được.

Trong khi đó, ngành robot công nghiệp không chỉ là câu chuyện phụ thuộc mà còn cả quá trình thay thế ngày càng tăng tốc. Từ đầu năm 2025 đến đầu năm 2026, lượng robot công nghiệp nhập khẩu từ Trung Quốc vào EU tăng 315%, trong khi giá trung bình giảm 29%, theo dữ liệu của lực lượng giám sát nhập khẩu thuộc Ủy ban châu Âu.

Sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực này không phải ngẫu nhiên. Chiến lược công nghiệp “Made in China 2025”, được hỗ trợ bởi nhà nước với tín dụng giá rẻ và ưu đãi thuế, đã giúp ngành robot tiên tiến của nước này tăng gấp ba số lượng doanh nghiệp kể từ năm 2020.

Tình trạng sản xuất dư thừa trong nước buộc các nhà sản xuất Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu với mức giá mà các đối thủ châu Âu không thể cạnh tranh. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế, Trung Quốc hiện sản xuất nhiều robot công nghiệp hơn tổng sản lượng cộng lại của Đức, Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ.

Còn tại lĩnh vực hóa chất, dữ liệu giám sát của Ủy ban châu Âu cho thấy một số hợp chất hóa học đang được nhập khẩu từ Trung Quốc với tốc độ cao gấp 36 lần so với năm trước, trong khi giá giảm tới 95%. Tháng 3/2025, Ủy ban châu Âu đã triển khai cơ chế giám sát riêng đối với một số hóa chất gốc ethylene và ammonia, với lý do Trung Quốc dư thừa công suất sản xuất và thị phần tại EU tăng mạnh.

Ngành dệt may và sản phẩm gỗ cũng phản ánh xu hướng tương tự.

Quần áo và giày dép từ Trung Quốc vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn cung ngoài nội khối của EU, dù một phần sản xuất đã chuyển sang các quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam hay Indonesia. Theo Eurostat, Trung Quốc hiện cung cấp khoảng 30 - 35% tổng lượng quần áo và giày dép nhập khẩu ngoài EU tính theo giá trị.

Sản phẩm gỗ trở thành điểm nóng mới khi lượng sàn gỗ parquet lắp ghép nhập khẩu từ Trung Quốc tăng hơn 10 lần chỉ trong một năm, trong khi giá giảm tới 77%. Điều này buộc Ủy ban châu Âu áp thuế từ 21,3% - 36,1% vào tháng 7/2025 nhằm bảo vệ ngành công nghiệp trị giá 1,3 tỷ Euro và tạo việc làm cho hơn 10.000 lao động.

Đến tháng 8/2025, giấy trang trí tiếp tục bị áp thuế từ 26,4% - 26,9% nhằm bảo vệ hơn 2.000 việc làm tại châu Âu.

Ở cả năm lĩnh vực nói trên, phản ứng của Ủy ban châu Âu phần lớn vẫn mang tính bị động, chủ yếu áp thuế sau khi thiệt hại đã xảy ra. Câu hỏi lớn hơn hiện nay là liệu châu Âu còn đủ năng lực công nghiệp và ý chí để xây dựng các lựa chọn thay thế thực sự, trước khi sự phụ thuộc trở nên không thể đảo ngược.