Doanh nghiệp xây lắp 'né thầu' vì giá vật liệu 'phi mã', thị trường đối mặt nguy cơ tắc nghẽn

Gói thầu “ế” lan rộng, doanh nghiệp chuyển sang thế phòng thủ

Từ cuối năm 2025 đến nay, thị trường đấu thầu xây lắp đang ghi nhận một diễn biến bất thường khi số lượng gói thầu bị hủy do không có nhà thầu tham dự liên tục gia tăng. Theo khảo sát từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, chỉ riêng trong tháng 3/2026 đã có hàng chục gói thầu trên phạm vi cả nước rơi vào tình trạng “trắng” hồ sơ dự thầu, buộc chủ đầu tư phải hủy thầu và tổ chức lại.

Điều đáng chú ý là hiện tượng này không còn xuất hiện cục bộ mà đã lan rộng trên nhiều lĩnh vực. Trong ngành điện lực, vốn được xem là “sân chơi” có mức độ cạnh tranh cao, nhiều đơn vị liên tiếp công bố hủy thầu do không có nhà thầu tham gia. Không ít gói thầu dù đã gia hạn thời gian đóng thầu hoặc tổ chức đấu thầu lại vẫn không thu hút được doanh nghiệp.

Ở lĩnh vực giao thông, tình trạng tương tự cũng diễn ra tại nhiều địa phương. Các gói thầu xây lắp với giá trị từ vài tỷ đến hơn chục tỷ đồng không có nhà thầu tham dự, cho thấy mức độ quan tâm của doanh nghiệp đối với hoạt động đấu thầu đang suy giảm rõ rệt.

Không chỉ “né thầu”, ngay tại các công trường đang triển khai, nhiều nhà thầu cũng buộc phải thi công cầm chừng, điều chỉnh tiến độ hoặc tái cơ cấu kế hoạch thi công. Một số doanh nghiệp cho biết họ phải ưu tiên nguồn lực cho các hạng mục cấp bách, tránh dàn trải, nhằm hạn chế rủi ro tài chính trong bối cảnh chi phí biến động mạnh.

Diễn biến này phản ánh một sự thay đổi đáng kể trong hành vi của doanh nghiệp. Nếu trước đây, các nhà thầu sẵn sàng cạnh tranh để giành việc, thì hiện nay, yếu tố an toàn tài chính được đặt lên hàng đầu. Việc tham gia đấu thầu không còn đơn thuần là bài toán năng lực, mà trở thành bài toán dự báo rủi ro. Khi rủi ro vượt quá khả năng kiểm soát, lựa chọn “đứng ngoài” được xem là phương án hợp lý.

Hệ quả là mức độ cạnh tranh trong đấu thầu giảm sút, thậm chí biến mất ở nhiều gói thầu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ dự án mà còn đặt ra câu hỏi về tính hấp dẫn và khả thi của các gói thầu trong bối cảnh hiện nay.

Hàng loạt công trình, dự án trọng điểm đang gặp nhiều khó khăn khi giá nguyên vật liệu tăng cao.

Giá vật liệu tăng sốc, chuỗi cung ứng thiếu minh bạch đẩy chi phí vượt kiểm soát

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên nằm ở sự biến động mạnh và khó lường của giá nhiên liệu và vật liệu xây dựng trong thời gian ngắn.

Từ cuối tháng 2/2026, những biến động địa chính trị trên thế giới đã khiến giá dầu tăng mạnh, kéo theo giá xăng dầu trong nước leo thang. Có thời điểm, giá xăng vượt 30.000 đồng mỗi lít, dầu diesel vượt 33.000 đồng mỗi lít. Với đặc thù ngành xây dựng, nơi chi phí nhiên liệu chiếm tỷ trọng lớn trong vận hành máy móc và vận chuyển, biến động này đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu.

Thực tế tại các dự án cho thấy giá vật liệu tăng với biên độ lớn và trong thời gian rất ngắn. Nhiều loại vật liệu như cát, đá, thép, xi măng tăng từ 10% đến hơn 30% so với đầu năm. Có những trường hợp giá đá xây dựng tăng từ khoảng hơn 500.000 đồng lên gần 900.000 đồng mỗi mét khối chỉ sau một tháng. Bê tông thương phẩm, vốn phụ thuộc vào nhiều yếu tố đầu vào, cũng tăng từ 15% đến 20%.

Đáng chú ý, giá thực tế trên thị trường nhiều thời điểm cao hơn đáng kể so với giá công bố của địa phương. Có loại vật liệu chênh lệch tới hàng trăm nghìn đồng mỗi mét khối, khiến các dự toán được lập trước đó nhanh chóng trở nên lạc hậu.

Không chỉ tăng giá, nguồn cung vật liệu tại nhiều khu vực còn rơi vào tình trạng thiếu hụt. Tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà thầu phải vận chuyển vật liệu từ các tỉnh xa như Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, làm chi phí vận chuyển tăng thêm 30–40%. Điều này không chỉ làm tăng chi phí mà còn khiến tiến độ cung ứng vật liệu bị gián đoạn.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là sự thiếu minh bạch trong chuỗi phân phối. Theo phản ánh từ doanh nghiệp, tại một số địa phương, vật liệu không được bán trực tiếp từ mỏ đến nhà thầu mà phải qua nhiều tầng trung gian. Mỗi tầng trung gian đều cộng thêm chi phí, khiến giá cuối cùng bị đẩy lên cao hơn từ 1,3 đến 1,5 lần so với giá niêm yết.

Cách thức phân phối này không chỉ làm méo mó thị trường mà còn gây ra những hệ lụy về quản lý. Giá giao dịch thực tế không phản ánh đúng giá khai báo tại mỏ, tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách và làm sai lệch cơ sở tính toán chi phí của các dự án.

Trong khi đó, việc công bố chỉ số giá xây dựng tại nhiều địa phương lại chậm so với diễn biến thực tế. Nhiều tháng đầu năm 2026, chỉ số giá chưa được ban hành kịp thời, khiến nhà thầu không có cơ sở pháp lý để điều chỉnh hợp đồng. Khoảng cách giữa “giá công bố” và “giá thị trường” ngày càng lớn, khiến phần chênh lệch chi phí gần như dồn hết về phía doanh nghiệp.

Doanh nghiệp đau đầu tính toán chi phí xây dựng để tránh bị thiệt hại về tài chính.

Rủi ro dồn về phía doanh nghiệp, cần cơ chế chia sẻ để khơi thông thị trường

Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng mạnh và biến động khó lường, doanh nghiệp xây lắp đang phải đối mặt với áp lực tài chính chưa từng có.

Đặc thù của ngành là phải ứng vốn thi công trước, trong khi việc thanh toán từ chủ đầu tư thường có độ trễ. Khi chi phí vật liệu và nhiên liệu tăng cao, nhu cầu vốn lưu động tăng theo, khiến dòng tiền doanh nghiệp bị căng thẳng. Với những doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, đây là áp lực rất lớn, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động.

Ở góc độ hợp đồng, nhiều dự án được ký kết theo đơn giá cố định hoặc đơn giá điều chỉnh nhưng chưa kịp cập nhật theo biến động lớn của thị trường. Điều này khiến nhà thầu phải “gánh” phần chi phí phát sinh trong quá trình thi công. Khi chi phí vượt quá biên độ lợi nhuận, việc thi công càng kéo dài càng làm gia tăng thua lỗ.

Không ít doanh nghiệp cho biết họ buộc phải chấp nhận giảm lợi nhuận, thậm chí “làm không công” trong một số giai đoạn để duy trì tiến độ và giữ uy tín với chủ đầu tư. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài, khả năng chịu đựng của doanh nghiệp sẽ bị bào mòn, dẫn đến nguy cơ rút lui khỏi thị trường.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở doanh nghiệp, mà còn tác động trực tiếp đến tiến độ các dự án, đặc biệt là các công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia. Khi nguồn cung vật liệu không ổn định và chi phí vượt kiểm soát, việc tổ chức thi công trở nên bị động, kéo theo nguy cơ chậm tiến độ, đội vốn và giảm hiệu quả đầu tư.

Trước thực trạng này, nhiều kiến nghị đã được đưa ra nhằm tháo gỡ khó khăn cho thị trường. Trước hết, cần đẩy nhanh việc cập nhật và công bố chỉ số giá xây dựng theo hướng sát với thực tế, bảo đảm làm cơ sở pháp lý cho việc điều chỉnh hợp đồng. Đây được xem là “nút thắt” quan trọng cần được tháo gỡ ngay.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát thị trường vật liệu cần được tăng cường, đặc biệt là khâu phân phối. Cơ quan quản lý cần siết chặt hoạt động trung gian, yêu cầu các mỏ công khai giá và ưu tiên bán trực tiếp cho nhà thầu, qua đó hạn chế tình trạng nâng giá bất hợp lý.

Ở góc độ dài hạn, việc xây dựng cơ chế điều phối nguồn vật liệu mang tính liên vùng là cần thiết để tránh tình trạng nơi khan hiếm, nơi dư thừa. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế dự trữ đối với một số vật liệu chiến lược, tương tự như xăng dầu, nhằm ứng phó với những biến động bất thường của thị trường.

Quan trọng hơn, cơ chế chia sẻ rủi ro giữa chủ đầu tư và nhà thầu cần được hoàn thiện theo hướng linh hoạt, phù hợp với bối cảnh thị trường biến động. Khi rủi ro được phân bổ hợp lý, doanh nghiệp sẽ có động lực quay trở lại tham gia đấu thầu, góp phần khơi thông thị trường.

Trong bối cảnh đầu tư công tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về giá cả, nguồn cung và cơ chế không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn, mà còn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tiến độ và hiệu quả của các dự án hạ tầng trên phạm vi cả nước.

Xuân Trường