Độc đáo ẩm thực dân tộc Tày ở Thanh Sơn

Bà Hoàng Thị Huyên, người dân tộc Tày sinh sống ở ấp 8, xã Thanh Sơn giới thiệu món bánh gai truyền thống.

Trong đó, ẩm thực là một trong những nét văn hóa độc đáo của cộng đồng dân tộc này. Đặc biệt, các món bánh truyền thống là lễ vật không thể thiếu trên các mâm cúng của đồng bào dân tộc Tày trong những dịp lễ hội, tượng trưng cho lòng hiếu thảo, sự tri ân với tổ tiên, ước mong cuộc sống ấm no.

Bánh báo hiếu của người con gái Tày

Bánh gai (tiếng Tày gọi là Pẻng tải) là món bánh truyền thống đặc trưng, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc của đồng bào dân tộc Tày nên là lễ vật không thể thiếu trên mâm cúng gia tiên trong các dịp lễ, Tết. Đặc biệt, đây là món bánh báo hiếu, tượng trưng cho lòng hiếu thảo, sự tri ân tổ tiên. Chính vì vậy, món bánh thường được làm nhiều vào các dịp rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy (lễ Vu Lan) và rằm tháng Tám.

Bà Hoàng Thị Huyên, người dân tộc Tày sinh sống ở ấp 8 chia sẻ: Tôi sinh sống ở đây gần 40 năm và có 10 năm làm bánh gai bán ra thị trường. Với dân tộc Tày, món bánh này con gái nhà nào cũng biết làm theo kiểu truyền từ đời này đến đời khác. Bánh gai được làm nhiều dịp trong năm nhưng không thể thiếu vào dịp rằm tháng Bảy là Tết Vu Lan báo hiếu. Dịp này, con gái đi lấy chồng về nhà bố mẹ đẻ ăn Tết, nhà nghèo mấy cũng phải làm mấy cái bánh gai đem về nhà mẹ đẻ, dâng lên cúng tổ tiên, bày tỏ tấm lòng hiếu thảo. Về nhà mẹ ăn Tết, nhiều gia đình có 5-7 chị em gái, chị em cùng nhau thử bánh, chấm điểm xem bánh nhà ai làm khéo rồi truyền cho nhau kinh nghiệm làm bánh.

Bà Huyên cho biết thêm: Tập tục của người làng chúng tôi, đầu làng thờ thổ công. Món bánh này thường được người làng dâng cúng thổ công, rồi mời nhau ăn, cũng là dịp để phụ nữ trong làng chia sẻ kinh nghiệm gói bánh khéo.

Bà Huyên kể: "Xưa chúng tôi còn ở quê thuộc vùng núi phía Bắc thì lá gai luôn có sẵn trên rừng. Khi vào đây sinh sống, hầu như nhà nào cũng trồng một vạt cây lá gai trong vườn để có nguyên liệu làm bánh. Chúng tôi sinh sống bằng nghề nông nên trong bếp thường xếp một loạt lu để trữ các loại gạo, đậu, mè…dùng ăn cả năm. Riêng nếp gặt cả bông lúa buộc lại treo trên xà, khi làm bánh hoặc nấu mới tuốt lúa, giã gạo đem nấu. Ở quê, bánh làm xong kẹp thành một đôi treo lên xà, để rất lâu, bánh khô lại, khi ăn đem nướng lại vẫn rất thơm ngon. Ngày nay, có máy móc hỗ trợ, nguyên liệu cũng có sẵn nên nhiều nhà không còn trữ gạo, đậu như trước. Nhưng để làm được bánh ngon, tôi vẫn phải đặt nếp nương ngon từ quê gởi vào".

Bánh gai của người Tày dùng các nguyên liệu chính như: bột nếp, lá gai, đường, lá chuối... Nhân lá gai rất đa đạng, trong đó, nhân mè đen là nhân đặc trưng của người dân tộc Tày. Mè rang thật thơm rồi giã nhuyễn trộn đường, đẩy hương vị bánh lên rất thơm. Ngoài ra, các loại nhân truyền thống có nhân đậu phộng rang thơm, giã nhuyễn sên với đường; nhân đậu xanh; nhân thập cẩm trộn chung với nhiều nguyên liệu như: mứt bí xanh, đậu phộng, mè đen, đậu xanh…

Để làm được cái bánh ngon, các khâu chuẩn bị, làm bánh đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu. Chỉ riêng làm bột lá gai là cả công trình, từ khâu chọn lá, đem phơi, luộc kỹ, tước xơ, xay nhuyễn để tạo thành bột lá gai làm nguyên liệu trộn với bột gạo nếp làm vỏ bánh. Lớp lá chuối gói bên ngoài cũng phải được xử lý qua nhiều khâu như phơi nắng hoặc hơ lửa cho mềm dẻo, vừa góp phần vào hương vị đặc trưng của bánh vừa giúp bảo quản món bánh lâu hơn.

Dâng cúng dịp lễ trọng

Cộng đồng dân tộc Tày ở xã Thanh Sơn có hơn 80 hộ sinh sống, dù ở 3 làng khác nhau nhưng vẫn sống quây quần gần nhau theo thế chân kiềng.

"Chúng tôi vẫn giữ nguyên tập tục của dân tộc mình. Trong làng cũng có vài hộ làm bánh bán ra thị trường. Hoạt động làm bánh sôi nổi nhất vào các dịp lễ, Tết. Rằm tháng Bảy âm lịch vừa rồi, tôi làm mấy ngàn cái bánh gai, chủ yếu do các hộ dân trong làng đặt hàng" - bà Huyên bày tỏ.

Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Thanh Sơn Võ Văn Trung (thứ 2 từ trái qua) tham gia làm bánh gai, làm clip giới thiệu nét đẹp văn hóa ẩm thực của cộng đồng dân tộc Tày tại địa phương.

Đặc biệt, lễ hội Lồng tồng (còn gọi là lễ hội Xuống đồng) của bà con các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Thái… là nét đẹp văn hóa truyền thống được bà con gìn giữ từ vùng núi phía Bắc khi vào Thanh Sơn lập nghiệp. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu năm mới. Lễ hội mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp cầu cho mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu, mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho gia đình, bản làng. Lễ hội còn mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, kết nối tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em ở vùng đất mới.

Trong mâm cúng dâng tại lễ hội không thể thiếu các món bánh truyền thống. Mâm bánh cúng trong lễ hội Lồng tồng của đồng bào dân tộc Tày thường có 7 loại bánh như: bánh gai, bánh chưng, bánh giầy, bánh khảo... Bánh chưng của người Tày được gói dài hình trụ tròn, tượng trưng cho đất gắn với lòng biết ơn tổ tiên, mùa màng. Bánh giầy tượng trưng cho bầu trời thể hiện triết lý âm dương. Các loại bánh đều được làm từ nếp và nông sản thể hiện rõ tín ngưỡng nông nghiệp để bày tỏ tấm lòng tri ân trời đất, thần linh.

Bà Huyên chia sẻ thêm: Nghề làm bánh truyền thống lấy công làm lời nhưng tôi vẫn gắn bó vì muốn gìn giữ nét đẹp văn hóa của dân tộc được truyền qua nhiều đời. Tôi vẫn giữ đúng cách làm từ thời xưa ông bà, cha mẹ truyền lại. Người dân ở vùng này truyền nhau đây là nơi làm bánh ngon nên ngoài bán cho người trong ấp, người dân địa phương cũng đặt nhiều, vừa mua về ăn vừa làm quà biếu. Hiện lãnh đạo xã rất quan tâm đến nghề truyền thống của làng, tạo điều kiện quảng bá, kết nối đầu ra cho sản phẩm, hỗ trợ cơ sở tham gia chương trình OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) để quảng bá món đặc sản quê.