Độc đáo kiến trúc mỹ thuật Á Đông trong Thánh đường Công giáo 110 năm tuổi
Thánh đường 110 năm tuổi ở Giáo xứ Văn Khê (Hải Phòng) không chỉ là tuyệt tác kiến trúc Công giáo mang đậm nét Á Đông mà còn là "ngôi nhà tổ" chứa chan ký ức. Trải qua bao biến cố, nơi đây vẫn đứng vững như biểu tượng thiêng liêng, bền bỉ của đức tin
Kỳ công vượt sông chở hàng trăm cây gỗ lim và nét chạm trổ Á Đông hiếm có
Ngược dòng thời gian về những năm đầu thế kỷ XX, ngôi thánh đường cổ kính tại Giáo xứ Văn Khê (Hải Phòng) khởi công vào những năm cuối thế kỷ XIX và chính thức hoàn thành vào năm 1916.
Dấu tích lịch sử đến nay vẫn được ghi khắc trang trọng trên xà nóc nhà thờ bằng dòng chữ Latinh: “Cất nóc làm ngày 6 tháng 4 năm Thiên Chúa 1914”, cùng với dòng chữ Hán - Nôm: “Dựng trụ vào 8 giờ sáng, ngày 18 tháng 3 năm Giáp Dần, năm Duy Tân thứ tám (1914)”.
Trò chuyện với phóng viên Báo VietNamNet, Linh mục Gioan Baotixita Phạm Văn Thu, chính xứ Văn Khê cho biết, trước khi có công trình gỗ lim bề thế như hiện nay, nơi thờ tự ban đầu vốn chỉ được dựng đơn sơ bằng đất và lợp mái lá gồi (lá cọ). Vị linh mục chính xứ thời đó đã dốc lòng khởi xướng xây dựng ngôi nhà thờ lớn.
Theo lời kể của những giáo dân cao tuổi, để có đủ nguyên vật liệu, các cụ thời xưa đã phải cất công lặn lội lên tận vùng núi Bắc Giang, Hà Giang cũ để tuyển chọn hơn 100 cây gỗ lim về làm cột, xà, hoành, rui, mỗi cây dài từ 8 - 10m.
Hình ảnh những cột gỗ lim lớn trong ngôi thánh đường 110 năm tuổi.
Trong điều kiện kỹ thuật thô sơ của hơn một thế kỷ trước, việc vận chuyển khối lượng gỗ khổng lồ, cùng những tảng đá đôn chân cột nặng hàng tấn về làng là cả một kỳ tích. Bè gỗ được thả trôi theo dòng sông về làng, rồi bà con dùng đòn bẩy, con lăn và sức người để đưa từng cây gỗ vào vị trí. Quá trình đục đẽo, chạm khắc tỉ mỉ kéo dài suốt 3 - 4 năm, bộ khung gỗ mới hoàn thành.
Khác với kiến trúc Gothic phương Tây thường thấy, ngôi thánh đường sở hữu nhiều nét kiến trúc mỹ thuật Á Đông đầy ấn tượng. Trên các đầu trụ và vì kèo, thợ xưa đã khéo léo chạm khắc những hoa văn gần gũi với đời sống Việt như hình bông lúa, chùm nho, cây trúc…, cùng những nét chạm đầu rồng uốn lượn tinh xảo.
Trải qua thời gian, phần tháp chính của Thánh đường tiếp tục được hoàn thiện vào năm 1929, rồi hai tháp phụ hoàn thành năm 1935, tạo nên một quần thể kiến trúc hài hòa, vững chãi.
Những nét chạm khắc đầu rồng, họa tiết trúc, hoa lá… khiến nhiều người liên tưởng đến mỹ thuật truyền thống phương Đông. Đặt trong tổng thể một thánh đường Công giáo, những chi tiết ấy lại tạo nên một sự giao hòa độc đáo giữa văn hóa bản địa và đời sống tôn giáo - nét đặc trưng hiếm thấy của công trình.
Sức bền kỳ diệu của "ngôi nhà tổ"
Nằm ở vùng cận biển Hải Phòng, mưa nắng, bão gió, độ ẩm, muối trong không khí và mối mọt đều có thể bào mòn những cấu kiện gỗ theo năm tháng.
Cha Thu kể, trước đây các thế hệ giáo dân đã phải tìm nhiều cách để chống mối mọt, bảo vệ gỗ. Những biện pháp dân gian, sự chăm chút và cả những lần sửa chữa qua từng thời kỳ đã giúp công trình đứng vững hơn thế kỷ.
Linh mục Gioan Baotixita Phạm Văn Thu.
Có những trận bão khiến mái bị tốc, một số hạng mục bị hư hại, nhưng phần khung gỗ chính vẫn được giữ lại. Có thời điểm, công trình xuống cấp khá nhiều. Giáo dân khi ấy lại cùng nhau góp công, góp của để sửa chữa.
Vào ngày Chúa nhật 2 Phục sinh hồi tháng 4/2026 vừa qua, Cha xứ cùng bà con giáo dân Văn Khê đã quyết định trùng tu lại ngôi thánh đường.
Trong suốt hơn 4 tháng miệt mài, các nhóm thợ mộc, thợ lợp ngói từ vùng Bùi Chu (Nam Định) cùng thợ sơn, thợ xây đã dốc sức làm việc, bất chấp những ngày nắng gắt.
Toàn bộ kết cấu gỗ lim quý giá được giữ nguyên bản, chỉ thay thế một số hoành, rui hư hỏng và gia cố thêm sàn.
Đến ngày 23/8/2026, Thánh lễ Tạ ơn trùng tu và kỷ niệm 110 năm hình thành ngôi thánh đường đã được tổ chức trang trọng trong niềm hân hoan của toàn thể cộng đoàn.
Ông cựu Trùm cả Augustinô Vũ Văn Hưởng.
Đứng trước diện mạo khang trang nhưng vẫn giữ trọn nét cổ kính của công trình, ông cựu Trùm cả Augustinô Vũ Văn Hưởng không giấu vẻ phấn khởi: "Đến bây giờ tôi cảm thấy rất mãn nguyện và vui mừng. Bao nhiêu công sức của Cha xứ, Ban hành giáo và toàn thể bà con đóng góp bảo tồn, giữ gìn tài sản ông cha để lại nay đã đơm hoa kết trái".
Đồng lòng gìn giữ "gia tài đức tin" cho mai sau
Trải qua biến cố di cư năm 1954, số giáo dân còn ở lại Văn Khê hiện chỉ khoảng 100 nhân danh, nhưng tình yêu và trách nhiệm giữ gìn ngôi thánh đường chưa bao giờ vơi cạn.
Bởi không chỉ là một công trình kiến trúc giá trị, ngôi thánh đường 110 năm tuổi còn là tài sản vô giá, gắn liền với chiều sâu tâm linh và tình cảm thiêng liêng của bà con giáo dân Văn Khê.
"Tổ tiên để lại một ngôi thánh đường rất đẹp. Đối với chúng tôi, đây là ngôi nhà tổ chung. Nơi đây thờ Chúa, và cũng là nơi chúng tôi hướng về ông bà tổ tiên đã khuất để cầu nguyện mỗi ngày", ông Trùm cả Augustinô Vũ Văn Báu xúc động chia sẻ.
Ông Trùm cả Augustinô Vũ Văn Báu.
Ngôi thánh đường 110 năm tuổi hôm nay không chỉ khơi gợi niềm tự hào về một công trình kiến trúc mỹ thuật độc đáo mà còn là minh chứng sống động cho tinh thần đoàn kết, sống "tốt đời đẹp đạo" và tình yêu thương gắn kết giữa các thế hệ tại Giáo xứ Văn Khê.
“Tôi mong muốn rằng trong tương lai nếu có điều kiện, chúng tôi có thể làm cho công trình thánh đường này thêm đẹp hơn, tốt hơn, mà vẫn giữ vẹn ý nghĩa của ngôi nhà có sự hiện diện của Chúa”, Linh mục Phạm Văn Thu bày tỏ.
Biết đâu, khi những câu chuyện về cả trăm cây gỗ lim vượt sông, về những nét kiến trúc mỹ thuật Á Đông tinh xảo và hành trình gìn giữ ngôi thánh đường Công giáo được kể rộng rãi hơn, nơi đây sẽ trở thành một điểm đến của nhiều người vừa tò mò vừa trân trọng trước một di sản kiến trúc đã bền bỉ đứng đó suốt hơn một thế kỷ.
