Độc đáo món ăn truyền thống M'nông

Rau bép, đọt mây, lá mì, cà đắng… những nguyên liệu mộc mạc từ núi rừng đã làm nên một nét riêng trong văn hóa ẩm thực M’nông.

Những nguyên liệu giản dị của đất và rừng trở thành món ăn trong bữa cơm gia đình, giữ lại hương vị quen thuộc của người Nông

Từ bữa cơm gia đình đến những ngày hội cộng đồng, hương vị ấy vẫn được gìn giữ, trao truyền bằng những cách giản dị. Khi những nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm, giữ một món ăn cũng là giữ lại ký ức về rừng, về cộng đồng và nếp sống của cha ông.

Mỗi dân tộc đều có những món ăn mang hương vị riêng, được hình thành từ môi trường sống, tập quán và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với người M’nông, những món ăn từ rau bép, đọt mây, măng rừng, lá mì hay cà đắng không chỉ là thức ăn quen thuộc mà còn gắn với ký ức về núi rừng và đời sống cộng đồng.

Rau bép, đọt mây, lá mì, cà đắng… những nguyên liệu mộc mạc làm nên hương vị riêng trong ẩm thực M’nông

Tại tổ dân phố Nghĩa Thuận, phường Đông Gia Nghĩa, trong những khu vườn nhỏ của đồng bào M’nông, màu xanh của rau bép, lá mì, cà đắng vẫn hiện diện như một phần quen thuộc của đời sống.

Ngày trước, muốn có rau rừng, bà con thường vào rừng tìm hái. Khi nguồn nguyên liệu tự nhiên không còn dồi dào như trước, nhiều gia đình đưa những loại cây quen thuộc về trồng ngay trong vườn nhà. Cách làm ấy vừa chủ động nguồn thực phẩm, vừa giữ lại hương vị truyền thống trong mỗi bữa cơm.

Giữ hương vị truyền thống qua nhịp chày M’nông

“Muốn giữ gìn văn hóa M’nông thì phải giữ từ những điều gần gũi nhất. Với gia đình tôi, đó là những món ăn truyền thống. Rau bép, măng rừng, đọt mây, lá mì… trước đây thường lấy từ rừng, nay mình trồng trong vườn để lúc nào cũng có nguyên liệu chế biến”, chị H’Hằng, tổ dân phố Nghĩa Thuận, phường Đông Gia Nghĩa chia sẻ.

Từ những nguyên liệu giản dị ấy, người M’nông tạo nên những món ăn như canh thụt, canh bồi, lá mì xào… Mỗi món mang một cách chế biến riêng, hòa quyện những vị đắng, cay, ngọt, bùi.

Đó không chỉ là sự phong phú của khẩu vị mà còn là ký ức được lưu giữ qua những bữa cơm gia đình.

Mâm cơm truyền thống với những món ăn độc đáo mang hương vị đặc trưng của người M'nông

Ngày nay, việc giữ gìn ẩm thực truyền thống còn có thêm một cách thức mới. Nhiều người trẻ M’nông chủ động ghi lại hình ảnh, cách chế biến và những bữa cơm truyền thống để chia sẻ trên mạng xã hội. Không gian văn hóa vì thế không chỉ nằm trong căn bếp mà còn được mở rộng đến cộng đồng.

Chị H’Hoàng ở tổ dân phố Nghĩa Thuận, phường Đông Gia Nghĩa thường đăng hình ảnh, video về các món ăn truyền thống lên Facebook với mong muốn nhiều người biết hơn về văn hóa dân tộc mình.

“Tôi muốn giữ bản sắc M’nông để sau này con cháu vẫn còn biết, còn nhớ. Đăng hình ảnh, video về những món ăn truyền thống cũng là cách để nhiều người biết hơn về văn hóa của dân tộc mình”, chị H’Hoàng vui vẻ nói.

Theo chị H’Thanh Kễn, Tổ trưởng tổ dân phố Nghĩa Thuận, văn hóa M’nông nơi đây được tạo nên từ nhiều giá trị khác như cồng chiêng, ẩm thực, nghề đan lát, dệt thổ cẩm…. Những món ăn giản dị từ rau bép, đọt mây hay lá mì vì thế vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay theo một cách tự nhiên. Không ồn ào, nhưng từ mỗi khu vườn, mỗi căn bếp, một phần ký ức văn hóa vẫn đang được tiếp nối.

Trong những ngày hội của bon làng M’nông, bên cạnh nghi lễ, tiếng cồng chiêng và các hoạt động văn hóa dân gian là những gian bếp nghi ngút hương thơm của cơm lam, thịt heo nướng, gà nướng, canh bồi, canh thụt, đọt mây nướng, lá bép…

Những món ăn được chuẩn bị từ các nguyên liệu quen thuộc của đất và rừng, tạo nên hương vị riêng cho ngày hội.

Đồng bào M'nông chế biến món ăn truyền thống trong các dịp lễ hội

Tại các lễ hội truyền thống của bon làng M’nông như lễ cúng lúa mới, lễ tạ ơn, lễ kết nghĩa, lễ cúng bến nước… người dân vừa chuẩn bị món ăn truyền thống, vừa tham gia các hoạt động văn hóa, tạo nên không gian nơi ẩm thực hòa cùng tiếng chiêng, tiếng khèn và những cuộc gặp gỡ cộng đồng.

Ông Y Hoan, thôn Phú Lợi, xã Quảng Phú, cho biết: “Mỗi khi bon làng và địa phương tổ chức lễ hội, tôi vừa tham gia nấu những món truyền thống như cơm lam, canh thụt, vừa tham gia biểu diễn cồng chiêng, thổi khèn bầu. Tôi vui vì mình được góp phần giữ gìn, phát huy bản sắc để văn hóa tiếp tục được truyền lại cho con cháu”.

Mỗi món ăn M'nông mang một cách chế biến riêng, tạo nên sự hòa quyện của những vị đắng, cay, ngọt, bùi

Với những người lần đầu tham gia lễ hội, ẩm thực trở thành một cách gần gũi để khám phá văn hóa bản địa.

Chị Phạm Thị Hoa Phượng, thôn Phú Hưng, xã Quảng Phú chia sẻ niềm vui khi cùng gia đình thưởng thức những món ăn truyền thống: “Được thưởng thức âm nhạc, ẩm thực, cơm lam, thịt trâu của đồng bào, tôi cảm nhận rõ hơn nét văn hóa nơi đây. Mong rằng những lễ hội như thế này sẽ được tổ chức nhiều hơn để bà con và du khách cùng trải nghiệm”.

Không gian ẩm thực tại lễ hội vì thế không chỉ để thưởng thức. Mỗi món ăn còn chứa đựng tri thức dân gian, từ cách lựa chọn nguyên liệu đến kỹ thuật chế biến được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đồng bào M’nông giới thiệu cách chế biến những món ăn truyền thống đến du khách

Với những người am hiểu văn hóa M’nông như Nghệ nhân ưu tú Thị Ai, bon Bu Kóh, xã Tuy Đức, kinh nghiệm của người chế biến có vai trò quan trọng trong việc tạo nên hương vị đặc trưng của món ăn truyền thống.

Nguyên liệu có thể giản dị, cách nấu có thể mộc mạc, nhưng để tạo nên một món ăn ngon và giữ được hương vị riêng lại cần sự khéo léo, kinh nghiệm và hiểu biết được tích lũy qua thời gian.

Cơm lam, thịt nướng, canh bồi, canh thụt… góp phần tạo nên sắc màu ẩm thực trong những ngày hội của bon làng M’nông

Chị Vũ Thị Mai, phường Nam Gia Nghĩa, sau khi trải nghiệm những món ăn truyền thống tại lễ hội, cảm nhận rõ sự gắn kết giữa ẩm thực và không gian văn hóa.

“Những món như đọt mây, lá bép, cơm lam, thịt nướng mang hương vị mộc mạc nhưng rất đặc trưng. Qua những món ăn ấy, tôi cảm nhận rõ hơn không khí núi rừng và sự gần gũi của con người nơi đây”, chị Vũ Thị Mai chia sẻ.

Đặc biệt, với bà H’Dlang, thôn Phú Lợi, xã Quảng Phú, việc chuẩn bị món ăn truyền thống cho lễ hội còn là dịp hướng dẫn lại cho con cháu và bà con cách sử dụng những nguyên liệu quen thuộc.

“Tôi mang đến lễ hội những nguyên liệu tự nhiên như lá bép, cà đắng, ớt, củ kiệu… đều là những thứ gia đình tự trồng. Tôi hướng dẫn lại cho con cháu và bà con cách chế biến. Giữ được những nguyên liệu này cũng là lời nhắc nhở người M'nông phải biết quý rừng và giữ rừng”, bà H’Dlang tâm sự.

Từ một món ăn, câu chuyện văn hóa vì thế được mở rộng hơn. Đó là câu chuyện về con người với đất, với rừng; về cách một cộng đồng gìn giữ những giá trị đã gắn bó với mình qua nhiều thế hệ.

Hôm nay, khi những món ăn truyền thống xuất hiện trong các lễ hội, được người trẻ chia sẻ trên mạng xã hội và được du khách trải nghiệm, hương vị M’nông đang có thêm những không gian mới để hiện diện.

Từ một khoảnh rau trong vườn nhà, một gian bếp trong ngày hội hay một mâm cơm quây quần bên nhau, hương vị núi rừng vẫn đang âm thầm kể câu chuyện về văn hóa M’nông - mộc mạc, gần gũi nhưng đặc biệt hơn trong đời sống hôm nay.

Ẩm thực hòa cùng tiếng cồng chiêng, tiếng khèn và những cuộc gặp gỡ, tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của ngày hội

Nội dung, ảnh: Hồ Mai
Trình bày: Phạm Lương