Độc đáo nghi lễ ma tươi của người Lô Lô đen

Triết lý về sự sống và hành trình trở về cội nguồn

Giữa không gian núi đá trùng điệp của xóm Cà Pẻn A, xã Cốc Pàng, lễ ma tươi của người Lô Lô đen diễn ra trong bầu không khí thiêng liêng, thành kính nhưng không nặng nề, u buồn như những đám tang thông thường. Tiếng trống đồng vang lên từng hồi trầm hùng, ngân xa giữa bản làng, như lời dẫn lối linh hồn người đã khuất trở về với tổ tiên. Theo nhịp trống, những người phụ nữ khoác trên mình bộ trang phục truyền thống rực sắc đỏ, được thêu, ghép cầu kỳ bằng nhiều mảnh vải nhỏ với nhiều màu sắc, cùng nắm tay nhau múa thành vòng tròn. Những bước chân nhịp nhàng, động tác khoan thai, uyển chuyển nối tiếp nhau. Sắc đỏ nổi bật của trang phục hòa cùng âm thanh trầm mặc của trống đồng không chỉ làm bừng sáng không gian nghi lễ mà còn thể hiện quan niệm độc đáo của người Lô Lô về vòng tuần hoàn của sự sống.

Nghệ nhân Hoàng Văn Hống, xã Bảo Lạc, người am hiểu văn hóa truyền thống dân tộc Lô Lô đen và trực tiếp làm thầy cúng, truyền dạy loại hình múa, hát cho lớp học truyền dạy văn hóa phi vật thể dân tộc Lô Lô tại địa phương cho biết: Người Lô Lô đen quan niệm một con người chỉ thực sự hoàn thành vòng đời khi được con cháu thực hiện đầy đủ các nghi thức tang ma theo phong tục truyền thống. Cái chết không phải là dấu chấm hết của sự tồn tại, mà là sự chuyển tiếp sang một thế giới khác - nơi tổ tiên vẫn hiện diện, che chở và dõi theo cuộc sống của con cháu nơi dương thế. Bởi vậy, tang ma không chỉ là nghi thức tiễn biệt người đã khuất mà còn là sự kiện thiêng liêng, đánh dấu hành trình trở về cội nguồn của một đời người. Do đó, trong lễ tang của người Lô Lô đen, nỗi buồn thương luôn song hành với sự trang trọng và lòng thành kính. Những điệu múa, tiếng trống đồng không nhằm xua tan mất mát mà là cách để cộng đồng tiễn đưa linh hồn người quá cố về đoàn tụ với tổ tiên. Không khí tang lễ vì thế vừa trang nghiêm, xúc động, vừa mang sắc thái của một nghi lễ cộng đồng đậm tính nhân văn và tâm linh.

Nếu nhiều dân tộc có tục giỗ hằng năm để tưởng nhớ người đã khuất, người Lô Lô chỉ thực hiện việc cúng tổ tiên vào các dịp lễ, tết hoặc rằm tháng Bảy. Vì vậy, lễ ma tươi mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của họ. Đây được xem là dịp cuối cùng và trọn vẹn nhất để con cháu thể hiện lòng hiếu kính, sự biết ơn đối với công lao sinh thành, dưỡng dục của người đã khuất.

Điệu múa độc đáo để tiễn biệt

Trong nghi lễ ma tươi của người Lô Lô đen ở Cao Bằng, hành trình tiễn biệt người đã khuất được gửi gắm qua những điệu múa mang đậm màu sắc tâm linh và nhân văn. Những điệu múa ấy tạo nên nét độc đáo riêng biệt cho lễ ma tươi của người Lô Lô đen, phản ánh sinh động thế giới quan, tín ngưỡng và quan niệm sâu sắc về vòng tuần hoàn của sự sống.

Các điệu múa dân gian của người Lô Lô gắn liền với lao động, vui chơi và nghi lễ, gồm các điệu: Mề số (mời nhau); ló voày (nhận mặt nhau); ló cô (múa gặp mặt); mề nằng (múa nhớ nhau); xó các (múa cuốc nương); gò khe cháng (múa dậm nhảy); khó sú (gặt lúa); mề cầu (múa đoàn kết); mề kế (nhảy chúc mừng nhau)… Trong đó có hai điệu múa được sử dụng chủ yếu trong các nghi lễ tang ma của người Lô Lô là “múa gà lu” và “múa hóa trang”.

Người Lô Lô đen ở xóm Cà Pẻn A, xã Cốc Pàng tiễn biệt người đã khuất qua những điệu múa mang đậm màu sắc tâm linh và nhân văn.

Điệu múa gà lu (múa người rừng) là điệu múa linh thiêng, độc đáo nhất trong tang ma của người Lô Lô đen. Đây là điệu múa truyền thống để đưa linh hồn người chết về với tổ tiên. Người Lô Lô quan niệm rằng, trong vũ trụ, đàn khỉ được sinh ra trước tiên và nó là tổ tiên của loài người, nên trong đám tang người ta múa điệu gà lu để đưa hồn người chết về nơi mà tổ tiên đã sinh ra.

Theo nghệ nhân Cô Văn Phương, xã Bảo Lạc, người am hiểu và trực tiếp thực hành, truyền dạy hát, múa dân tộc Lô Lô đen, điệu múa hóa trang mang ý nghĩa biểu trưng, đại diện cho quan niệm về một thế giới mới của người Lô Lô. Các điệu múa trong tang ma người Lô Lô thường mô phỏng những động tác trong lao động sản xuất.

Những người đến dự đám tang từ người già đến trẻ em đều tham gia múa, khi múa thường đi vòng tròn ngược kim đồng hồ. Trong suốt thời gian diễn ra đám ma, trống đồng được đánh lên và họ múa những bài múa truyền thống của dân tộc Lô Lô.

Tính cộng đồng sâu sắc trong lễ ma tươi

Ngay khi trong bản có người qua đời, mọi người lập tức gác lại công việc riêng để chung tay giúp đỡ gia đình có tang. Mỗi người một việc, không phân biệt tuổi tác hay điều kiện kinh tế, tất cả đều tự nguyện góp công sức để gia đình có người mất tổ chức tang lễ chu đáo theo đúng phong tục của dân tộc.

Bà Chi Thị Sèn, 75 tuổi, dân tộc Lô Lô đen, xã Hưng Đạo chia sẻ: Khi xóm làng có người mất thì công việc tang ma không chỉ riêng của gia đình mà là việc chung của cả bản. Sự tham gia đông đủ của dân làng không chỉ thể hiện tình cảm dành cho người đã khuất mà còn là cách người Lô Lô gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Thông qua mỗi đám tang, thế hệ trẻ được học cách đánh trống đồng, học các bài tang ca, các điệu múa cổ và những tri thức dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Lễ ma tươi là dịp để các thành viên trong cộng đồng thắt chặt tình làng nghĩa xóm, củng cố mối quan hệ dòng họ và nuôi dưỡng ý thức gắn bó cộng đồng. Trong những ngày diễn ra tang lễ, mọi người cùng ăn, ở, thực hiện các nghi thức và tiễn đưa người đã khuất trong sự trang trọng, thành kính. Nỗi đau của một gia đình trở thành sự sẻ chia của cả bản làng; sự mất mát của một dòng họ cũng là điều khiến cộng đồng cùng chung tay san sẻ.

Lễ ma tươi không chỉ là nghi thức tiễn đưa người đã khuất về với tổ tiên mà còn là biểu hiện sinh động của tính cộng đồng bền chặt trong đời sống người Lô Lô đen. Đây là không gian văn hóa đặc biệt, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau trong một dòng chảy liên tục của ký ức dân tộc; nơi mỗi tiếng trống đồng, mỗi điệu múa và mỗi bàn tay chung sức đều góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của một tộc người.