Gìn giữ hồn dân tộc, lan tỏa giá trị nghệ thuật

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là không gian lưu giữ ký ức văn hóa dân tộc bằng ngôn ngữ tạo hình

Hành trình gìn giữ và lan tỏa

Năm 1966, khi đất nước vẫn đang trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chính thức được thành lập. Sự kiện ấy đánh dấu sự ra đời của bảo tàng chuyên ngành đầu tiên về mỹ thuật ở quy mô quốc gia, đồng thời cho thấy một tư duy văn hóa sâu sắc: Trong bất cứ hoàn cảnh nào, nghệ thuật vẫn cần được gìn giữ như một phần cốt lõi của bản sắc dân tộc. Nhìn lại từ hôm nay, sự ra đời của một bảo tàng mỹ thuật giữa bối cảnh chiến tranh không đơn thuần là quyết định quản lý văn hóa, mà là lựa chọn mang ý nghĩa biểu tượng. Đất nước có thể đối mặt với bom đạn, nhưng ký ức nghệ thuật của dân tộc không thể bị đứt gãy.

Đặt nền móng cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ thuật Nguyễn Đỗ Cung. Trong nhiều năm, ông miệt mài khảo cứu, sưu tầm và theo đuổi ý tưởng xây dựng một bảo tàng mỹ thuật quốc gia. Với sự am hiểu sâu sắc về di sản tạo hình dân tộc, ông cùng các cộng sự đã âm thầm gây dựng những cơ sở đầu tiên cho nơi gìn giữ các giá trị mỹ thuật Việt Nam. Từ khởi đầu ấy, nhiều thế hệ cán bộ, chuyên gia, nhà nghiên cứu và nhân viên của Bảo tàng tiếp tục vun đắp, để nơi đây trở thành kho tàng mỹ thuật lớn nhất cả nước.

Sáu thập niên trôi qua, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam hôm nay đang quản lý hơn 21.000 hiện vật, tác phẩm nghệ thuật, phản ánh tiến trình phát triển của mỹ thuật Việt Nam từ cổ đại, dân gian, cận hiện đại đến hiện đại và đương đại. Mỗi hiện vật, tác phẩm vừa mang giá trị tạo hình, vừa lưu giữ một lát cắt lịch sử, một tâm thế thẩm mỹ và một phần ký ức tinh thần của dân tộc. Đó có thể là những pho tượng Phật cổ mang vẻ đẹp điềm tĩnh của nghệ thuật điêu khắc thời Lý - Trần, những bức tranh dân gian phản ánh đời sống văn hóa truyền thống, hay các tác phẩm hội họa hiện đại ghi dấu những biến động lớn lao của đất nước trong chiến tranh và hòa bình.

“Giữ gìn quá khứ không phải để quá khứ đứng yên, mà để các giá trị nghệ thuật tiếp tục đối thoại với hôm nay và truyền cảm hứng cho tương lai”, TS Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chia sẻ về tinh thần xuyên suốt trong quá trình phát triển của Bảo tàng. Nếu những năm đầu là thời kỳ xây dựng nền móng, thì nhiều thập niên tiếp theo là hành trình âm thầm nhưng bền bỉ của công tác sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản mỹ thuật quốc gia.

Đằng sau không gian trưng bày quen thuộc với công chúng là những công việc ít khi được nhìn thấy nhưng mang tính nền tảng: Kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, bảo quản, tu sửa, phục chế hiện vật. Trong lĩnh vực mỹ thuật, chất liệu tác phẩm rất đa dạng, từ sơn mài, lụa, giấy dó đến tượng gỗ, đồng, gốm..., vì vậy công tác bảo tồn đòi hỏi chuyên môn sâu và sự cẩn trọng gần như tuyệt đối. Nhiều tác phẩm có giá trị lớn đã được cứu chữa, phục hồi để kéo dài tuổi thọ, giữ lại thần thái nghệ thuật và giá trị lịch sử. Những nỗ lực thầm lặng ấy chính là phần làm nên chiều sâu của một bảo tàng quốc gia.

Bên cạnh chức năng bảo quản và trưng bày, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam từng bước khẳng định vai trò của một trung tâm nghiên cứu mỹ thuật. Các công trình khoa học, hội thảo chuyên đề, sách, kỷ yếu, catalogue triển lãm được thực hiện thường xuyên, bổ sung nguồn tư liệu quan trọng cho giới nghiên cứu và công chúng yêu mỹ thuật.

Trong nhiều năm, Bảo tàng cũng trở thành địa chỉ quen thuộc của các cuộc gặp gỡ học thuật, nơi tác phẩm được chiêm ngưỡng bằng cảm xúc thẩm mỹ, được lý giải, phân tích và đặt trong những mối liên hệ rộng hơn với lịch sử, văn hóa dân tộc. Từ đó, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam không đơn thuần là nơi cất giữ hiện vật, mà đã trở thành không gian gìn giữ ký ức văn hóa bằng ngôn ngữ tạo hình.

TS Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nhận Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam cho ứng dụng iMuseum VFA năm 2021

Hiện đại nhưng giàu bản sắc

Nhìn lại chặng đường 60 năm, giai đoạn 2016-2026 có thể xem là một trong những thời kỳ đổi mới rõ nét nhất của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và nhu cầu tiếp cận văn hóa của công chúng thay đổi nhanh, Bảo tàng đã có những bước chuyển mạnh mẽ, từ tư duy hoạt động đến cách kết nối cộng đồng. Nhận thức về vai trò bảo tàng cũng thay đổi: Bảo quản hiện vật không còn là chức năng duy nhất, bảo tàng cần trở thành không gian trải nghiệm, giáo dục và truyền cảm hứng.

Khoảng mười năm trở lại đây, hàng trăm triển lãm, trưng bày chuyên đề, tọa đàm, workshop nghệ thuật và chương trình giáo dục đã được tổ chức. Không gian trưng bày được chỉnh lý theo hướng khoa học hơn, tăng tính tương tác, giúp người xem tiếp cận mỹ thuật bằng nhiều giác quan. Những chương trình dành cho gia đình, học sinh, sinh viên xuất hiện ngày càng nhiều; hoạt động Art Talk, trải nghiệm sáng tạo, workshop mỹ thuật góp phần kéo mỹ thuật ra khỏi cảm giác xa cách từng tồn tại trong một bộ phận công chúng.

Thay đổi dễ nhận thấy là người trẻ tìm đến Bảo tàng nhiều hơn. Từ chỗ được xem như không gian tương đối tĩnh lặng, thiên về nghiên cứu, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam từng bước trở thành điểm đến văn hóa. Theo thống kê của Bảo tàng, lượng khách tham quan tăng hơn 300% so với khoảng 5 năm trước, trong đó khách Việt Nam chiếm khoảng 50%. Đây là tín hiệu cho thấy mỹ thuật đang đến gần hơn với đời sống cộng đồng. “Điểm quan trọng nhất không nằm ở số lượng khách, mà là việc công chúng đã bắt đầu xem bảo tàng như một không gian văn hóa gần gũi, nơi họ có thể học hỏi, trải nghiệm và tìm thấy cảm hứng”, ông Nguyễn Anh Minh nhìn nhận.

Một dấu ấn nổi bật khác trong thập niên qua là chuyển đổi số. Trong nhiều năm, bảo tàng thường bị xem là lĩnh vực khá “chậm” trước làn sóng công nghệ, nhưng thực tế tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam lại cho thấy những chuyển động đáng chú ý. Năm 2021, ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA ra đời, hỗ trợ nhiều ngôn ngữ và cho phép khách tham quan chủ động tiếp cận thông tin về hiện vật. Đây là bước tiến quan trọng trong việc cá nhân hóa trải nghiệm tham quan.

Năm 2023, Không gian triển lãm mỹ thuật trực tuyến VAES được ra mắt, trở thành mô hình triển lãm mỹ thuật trực tuyến đầu tiên tại Việt Nam. Với hàng chục triển lãm đã được tổ chức, VAES mở ra khả năng tiếp cận không bị giới hạn bởi địa lý hay thời gian. Người xem ở bất kỳ đâu cũng có thể tiếp cận tác phẩm, tham quan triển lãm và kết nối với mỹ thuật Việt Nam. Hai lần nhận Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam cho iMuseum VFA và VAES là sự ghi nhận về công nghệ, đồng thời cho thấy một thay đổi quan trọng trong tư duy: Di sản cần được lan tỏa bằng những ngôn ngữ mới của thời đại.

Ở dấu mốc 60 năm, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đang bước vào một chặng đường mới. Dự án xây dựng Trung tâm tu sửa phục chế và Trưng bày nghệ thuật đương đại, dự kiến khởi công trong năm 2026, cho thấy một tầm nhìn dài hạn: Gìn giữ các giá trị đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời mở thêm không gian cho sáng tạo đương đại. Song song với đó là định hướng nâng cao chất lượng chuyên môn, tiếp tục chuyển đổi số, đổi mới nội dung trưng bày, mở rộng hợp tác quốc tế và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Sáu thập niên là dấu mốc đáng tự hào của một thiết chế văn hóa đã bền bỉ gìn giữ, phát triển và tự làm mới mình. Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam vẫn lặng lẽ bảo quản những giá trị nghệ thuật của dân tộc, đồng thời tìm cách kể lại di sản ấy bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với công chúng hôm nay.

Nhờ vậy, mỹ thuật không nằm yên trong tủ kính, mà tiếp tục hiện diện trong cảm xúc, suy nghĩ và đời sống tinh thần của cộng đồng. Hành trình đó cũng cho thấy, gìn giữ di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi những giá trị của quá khứ tiếp tục được tiếp nhận, lan tỏa và phát huy trong đời sống hôm nay.