Độc đáo phong tục lì xì ở các nước: Khi phong bao đỏ kể câu chuyện văn hóa

Từ truyền thuyết “áp tuế tiền” ở Trung Hoa

Bao lì xì (“lợi thị” trong tiếng Quảng Đông và “hồng bao” trong tiếng Quan thoại, thường được trao cho trẻ em và người lớn tuổi trong 2 tuần đầu tiên của Tết Nguyên đán, cho đến ngày rằm tháng Giêng (Lễ hội đèn lồng Trung Quốc, năm nay rơi vào ngày 5/2).

Xâu tiền gồm 8 đồng xu may mắn trong truyền thống của Trung Quốc

Nhiều học giả Trung Quốc truy nguồn tục lì xì về thời cổ đại với khái niệm “áp tuế tiền” (压岁钱) - tiền “trấn áp năm cũ”. Truyền thuyết dân gian, lưu truyền từ thời nhà Tần (năm 221 đến 206 trước Công nguyên) kể về một yêu quái tên “Tuế” xuất hiện đêm Giao thừa, chuyên làm hại trẻ nhỏ. Do đó, các bậc cha mẹ phải cố gắng bảo vệ con mình bằng cách giữ chúng thức suốt đêm giao thừa. Một năm nọ, một đứa trẻ được cho 8 đồng xu để chơi khỏi ngủ quên, nhưng cuối cùng vẫn ngủ thiếp đi. Đến nửa đêm, yêu quái xuất hiện, định làm hại đứa trẻ, nhưng những đồng xu phát ra ánh sáng chói lòa, khiến con yêu quái sợ hãi, biến mất. Những đồng xu này thực ra là 8 vị thần bất tử hóa thân để bảo vệ đứa trẻ.

Từ đó, người dân tin rằng tiền xu có thể trấn áp tà khí, mang lại bình an cho trẻ nhỏ. Cũng kể từ đó, tục tặng tiền xu cho trẻ nhỏ hình thành với ước muốn con trẻ khỏe mạnh, lớn khôn, tránh điều xui rủi.

Những hồng bao mang lại may mắn

Theo thời gian, tiền xu buộc dây đỏ chuyển thành tiền giấy đặt trong phong bao đỏ, gọi là “hồng bao” (红包). Màu đỏ trong văn hóa Trung Hoa tượng trưng cho cát tường, thịnh vượng và hỷ sự.

Ngày nay tại Trung Quốc, người tặng đặc biệt chú trọng con số. Số 8 (phát) và 6 (lộc, thuận) được ưa chuộng.

Việt Nam: lì xì và triết lý “sinh sôi nảy nở”

Ở Việt Nam, lì xì không chỉ dành cho trẻ nhỏ mà còn mở rộng theo nhiều chiều: con cháu mừng tuổi ông bà, nhân viên nhận lì xì từ lãnh đạo, bạn bè trao nhau phong bao đầu năm. Con số tiền thường không quá quan trọng; điều được coi trọng hơn là ý nghĩa “lộc đầu năm”.

Nhiều gia đình chuẩn bị tiền lẻ với quan niệm phong thủy rằng tiền nhỏ tượng trưng cho sự “sinh sôi nảy nở”. Tờ tiền mới, phẳng phiu được xem như lời chúc một năm suôn sẻ, khởi đầu sạch sẽ và nhiều hy vọng.

Hàn Quốc: lì xì gắn với nghi lễ cúi lạy

Tại Hàn Quốc, tiền mừng tuổi gọi là “sebae don” (세뱃돈), gắn liền với nghi lễ “sebae” - cúi lạy người lớn vào sáng mùng Một Tết (Seollal).

Nghi lễ “sebae” - cúi lạy người lớn vào sáng mùng Một Tết

Trẻ em mặc hanbok, thực hiện nghi thức trang trọng trước khi nhận tiền. Không chỉ là giao dịch tài chính, đây là bài học về lễ nghĩa và trật tự gia đình.

Sau khi thực hiện Sebae, người lớn tuổi sẽ đáp lại bằng những lời chúc tốt đẹp và trao cho con cháu tiền mừng tuổi (Sebae don - 세뱃돈). Phong tục này tương tự như tục lì xì ở Việt Nam, mang ý nghĩa cầu chúc may mắn, tài lộc và sức khỏe cho năm mới. Sebae không chỉ là một nghi thức truyền thống mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, thắt chặt tình cảm và cùng nhau đón chào năm mới. Chính vì vậy, Sebae đã trở thành một nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên đán của người Hàn Quốc.

Bao lì xì ở Hàn Quốc thường là túi vải nhỏ nhiều màu

Bao lì xì ở Hàn Quốc thường là túi vải nhỏ nhiều màu, đôi khi đi kèm quà tặng giá trị như vàng hoặc nhân sâm. Khía cạnh nghi lễ khiến lì xì ở Hàn Quốc mang sắc thái đạo đức và giáo dục rõ nét hơn.

Nhật Bản: Otoshidama và sự chuẩn xác

Ở Nhật Bản, tục lì xì mang tên “Otoshidama” và diễn ra vào Tết Dương lịch (1/1). Phong bao - gọi là “pochibukuro” - thường màu trắng hoặc mầu trang nhã, được dán kín và ghi rõ tên người nhận.

Thời kỳ Edo (1603-1868), phong tục cấp trên tặng quà cho cấp dưới trở nên phổ biến trong giới samurai và thương gia. Vào khoảng thời gian này, cùng với sự phát triển của nền kinh tế tiền tệ, số lượng quà tặng bằng tiền mặt cũng ngày càng tăng lên. Người nhận quà không chỉ có trẻ em mà còn có cả người hầu và thuộc hạ.

Vào thời Minh Trị (1868-1912), phong tục tặng quà năm mới bắt đầu lan rộng trong dân chúng. Đặc biệt ở khu vực thành thị, hình thức lì xì tiền mặt đã hình thành và đối tượng nhận quà chủ yếu chỉ giới hạn ở trẻ em. Văn hóa sử dụng phong bao "pochi-bukuro" cũng ra đời và được tiếp nối đến ngày nay.

Bao lì xì ở Nhật Bản rất nhã nhặn

Khác với nhiều nước, số tiền thường tăng dần theo độ tuổi và dừng khi người nhận bước sang tuổi trưởng thành (20 tuổi theo luật cũ, nay là 18 tuổi theo luật mới). Tính cá nhân hóa và sự tinh tế trong cách trao tặng phản ánh nét văn hóa đề cao trật tự và riêng tư của xã hội Nhật.

Singapore và Malaysia: khi lì xì bước vào xã hội đa văn hóa

Tại Singapore, cộng đồng người Hoa duy trì truyền thống phong bao đỏ trong Tết Nguyên đán, với các mệnh giá phổ biến như 2–20 đô la Singapore - con số chẵn tượng trưng cho hài hòa. Bên cạnh tiền mặt, ngân phiếu, voucher hay thậm chí bữa ăn gia đình cũng được coi là “lì xì”.

Một số gia đình Malaysia sử dụng bao lì xì màu xanh

Ở Malaysia, ngoài cộng đồng người Hoa dùng phong bao đỏ, một số gia đình sử dụng phong bao xanh - màu sắc gắn với bình an và tín ngưỡng Hồi giáo. Doanh nghiệp cũng phát phong bao tượng trưng cho khách hàng, tạo nên không khí lễ hội cởi mở.

Campuchia: “Đặc quyền” của người chưa lập gia đình

Tại Campuchia, phong bao gọi là “ang pav”. Chỉ trẻ em hoặc người chưa lập gia đình mới nhận tiền mừng tuổi - phản ánh cấu trúc gia đình truyền thống. Người nhận thường đặt bao lì xì dưới gối hoặc gần giường ngủ để “giữ vận may”. Phong tục này cũng xuất hiện trong các dịp lễ khác như cưới hỏi hoặc lễ cúng Thần Tài.

Từ phong bao giấy đến “hồng bao” kỹ thuật số

Một xu hướng nổi bật tại châu Á là sự chuyển dịch sang lì xì điện tử. Tại Trung Quốc, nơi được mệnh danh là xã hội không tiền mặt, trong hơn một thập kỷ qua, “hồng bao điện tử” đã bùng nổ trên các nền tảng như WeChat và Alipay, biến tục lì xì thành một hiện tượng công nghệ, nơi người dùng có thể “giật” phong bao may mắn trong các nhóm trò chuyện. Singapore và Việt Nam cũng chứng kiến sự gia tăng lì xì qua ứng dụng ngân hàng và ví điện tử.

Ngày càng nhiều quốc gia sử dụng lì xì điện tử

Tuy vậy, các nghiên cứu văn hóa cho thấy phần lớn gia đình vẫn duy trì phong bao giấy trong nghi thức trực tiếp - bởi cảm giác chạm tay, lời chúc trao miệng và khoảnh khắc sum họp khó có thể số hóa hoàn toàn. Lì xì điện tử phát triển mạnh trong giới trẻ, phản ánh xã hội công nghệ cao nhưng vẫn giữ sợi dây văn hóa truyền thống.

Từ truyền thuyết xua đuổi yêu quái ở Trung Hoa đến nghi thức cúi lạy ở Hàn Quốc hay sự tinh tế cá nhân hóa tại Nhật Bản, lì xì không đơn thuần là tiền mừng tuổi. Đó là cách mỗi xã hội định nghĩa vận may, trật tự gia đình và khởi đầu mới. Trong thế giới ngày càng số hóa, phong bao lì xì dù giấy hay điện tử vẫn giữ nguyên cốt lõi: gửi đi hy vọng rằng năm mới sẽ bình an hơn, đủ đầy hơn và gắn kết hơn. Và có lẽ, chính điều đó mới là “lộc” lớn nhất của mỗi mùa Xuân.

Quỳnh Vũ