Đối diện để chữa lành - Một góc nhìn khác về những khó khăn khi thực hành chánh niệm

Thế nhưng không phải mọi khó chịu đều là tổn hại; chúng chỉ trở nên đáng lo khi kéo dài và làm xáo trộn cuộc sống. Điều đó đặt ra câu hỏi ngày càng được khoa học quan tâm: chánh niệm phù hợp với ai, nên được thực hành trong điều kiện nào và vì sao sự hướng dẫn lại quan trọng?

Thiền chánh niệm ngày càng trở nên phổ biến tại Hoa Kỳ và trên khắp thế giới trong những thập niên gần đây. Các ứng dụng như Headspace, Calm và Plum Village, một ứng dụng được truyền cảm hứng từ Thiền sư Phật giáo Việt Nam Thích Nhất Hạnh, đã và đang giúp mọi người xây dựng thói quen thực hành chánh niệm đều đặn để giảm căng thẳng và cải thiện giấc ngủ.

Phương pháp này yêu cầu người thực hành chú tâm vào những trải nghiệm đang diễn ra trong hiện tại với thái độ cởi mở và tỉnh thức. Tại Hoa Kỳ, chánh niệm còn được giảng dạy trong các trường công lập và tại nơi làm việc. Ngoài ra, những chương trình chánh niệm dựa trên bằng chứng khoa học cũng thường xuyên được áp dụng tại các bệnh viện và phòng khám ở Hoa Kỳ. Phil Jackson, vị huấn luyện viên huyền thoại của NBA, thậm chí còn khuyến khích các cầu thủ thực hành chánh niệm ngay trên sân bóng rổ.

Những lợi ích của chánh niệm trong việc giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm đã được ghi nhận rộng rãi. Tuy nhiên, mỗi người sẽ tìm thấy những tác dụng khác nhau của chánh niệm. Ngày càng có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng một số người có thể gặp phải những tác dụng không mong muốn hoặc bất lợi. Chúng bao gồm lo âu, đau khổ về mặt cảm xúc, sự trỗi dậy của những ký ức đau buồn và trạng thái phân ly - một trạng thái tách bản thân ra khỏi môi trường xung quanh. Phần lớn mọi người không gặp phải những vấn đề như vậy trong một thời gian quá dài, nhưng các nhà nghiên cứu đang ngày càng quan tâm đến việc tìm hiểu vì sao điều này lại xảy ra ở một bộ phận nhỏ người thực hành.

Là một học giả nghiên cứu Phật giáo, tôi đã tìm hiểu các phương pháp tu tập truyền thống, đồng thời theo dõi các nghiên cứu khoa học về tác động của chúng trong thời gian gần đây. Theo tôi, một phần của sự nhầm lẫn bắt nguồn từ việc các truyền thống Phật giáo từ lâu đã thừa nhận rằng thiền tập có thể là một quá trình khó khăn, trong khi chánh niệm ngày nay thường được giới thiệu chủ yếu như một phương pháp giảm căng thẳng và tạo cảm giác thư giãn. Trong nhiều truyền thống Phật giáo, phương pháp thiền phải được hướng dẫn bởi những vị thầy giàu kinh nghiệm, những người có thể chỉ dẫn và giúp hành giả xử lý các trải nghiệm khó khăn phát sinh.

Cuộc tranh luận trong giới khoa học

Các nhà khoa học hiện vẫn chưa thống nhất về những trải nghiệm nào nên được xem là tác dụng tiêu cực của chánh niệm. Một số nhà nghiên cứu phân biệt giữa cảm giác khó chịu chỉ xuất hiện tạm thời trong lúc thiền, như lo âu hoặc những cảm xúc nặng nề, với những tổn hại kéo dài, chẳng hạn như các triệu chứng sức khỏe tâm thần trở nên nghiêm trọng hơn. Trong khi đó, một số nhà nghiên cứu hiểu vấn đề theo nghĩa rộng hơn. Họ xem xét mọi trải nghiệm khó khăn xuất hiện trong hoặc sau khi thiền, chẳng hạn như ký ức đau buồn bất ngờ quay trở lại hoặc cảm giác khổ sở kéo dài.

Một cuộc khảo sát năm 2017 đối với những người thực hành thiền cho thấy khoảng 25% người tham gia từng gặp các tác dụng không mong muốn, chẳng hạn như lo âu, sợ hãi hoặc những ý nghĩ gây bất an. Tuy nhiên, phần lớn cho biết những trải nghiệm này chỉ mang tính tạm thời và không cần đến sự can thiệp y tế.

Một số nghiên cứu khác đã xác định những tác động nghiêm trọng hơn. Trong một nghiên cứu khác cũng được trích dẫn rộng rãi vào năm 2017, các nhà nghiên cứu đã phỏng vấn 60 hành giả Phật giáo có nhiều kinh nghiệm. Họ cho biết bản thân đã từng gặp phải các vấn đề mà họ cho là có liên quan đến việc hành thiền. Những vấn đề này bao gồm lo âu nghiêm trọng, ký ức sang chấn, sự biến đổi trong nhận thức và khó khăn khi thực hiện các hoạt động thường ngày.

Một nghiên cứu năm 2021 đối với những người hành thiền tại Vương quốc Anh cho thấy các tác động kéo dài, chẳng hạn như thường xuyên cảm thấy căng thẳng, cảnh giác quá mức hoặc cảm thấy tách rời khỏi chính mình hay môi trường xung quanh, xuất hiện ở khoảng 6%-14% số người tham gia.

Một số người xem những trải nghiệm này là những phần có giá trị trong quá trình hành thiền. Trong khi đó, những người khác lại cảm thấy chúng gây đau khổ và làm xáo trộn cuộc sống của họ. Ước tính về tỷ lệ người thực hành bị ảnh hưởng có sự chênh lệch rất lớn giữa các nghiên cứu, nhưng các bằng chứng cho thấy những trải nghiệm này chỉ xảy ra ở một bộ phận nhỏ.

Quan điểm của Phật giáo

Ngày nay, nhiều người tìm đến chánh niệm với mong muốn giảm căng thẳng và thư giãn. Tuy nhiên, trong các truyền thống Phật giáo, thiền còn hướng đến những mục đích khác. Các văn bản Phật giáo thường diễn giải thiền quán như một phương pháp giúp con người nhận thức về sự bất định, nỗi đau mất mát, cái chết và tính vô thường.

Ngày nay, nhiều người tìm đến chánh niệm với mong muốn giảm căng thẳng và thư giãn. Tuy nhiên, trong các truyền thống Phật giáo, thiền còn hướng đến những mục đích khác. Các văn bản Phật giáo thường diễn giải thiền quán như một phương pháp giúp con người nhận thức về sự bất định, nỗi đau mất mát, cái chết và tính vô thường.

Trong Kinh tạng Pāli, Maraṇasati Sutta (kinh Niệm tử) dạy hành giả quán chiếu về tính chắc chắn của cái chết, cũng như sự bất định về thời điểm nó xảy ra. Một văn bản khác trong Kinh tạng Pāli, Upajjhatthana Sutta (kinh Năm điều quán tưởng), hướng dẫn người đọc suy ngẫm về tuổi già, bệnh tật và cái chết, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm đối với những hành động của chính mình.

Như vậy, thiền thường được sử dụng như một phương pháp giúp con người đối diện với những thực tại căn bản của kiếp người. Trong quá trình ấy, những cảm xúc khó khăn có thể xuất hiện, nhưng chúng không phải lúc nào cũng được xem là dấu hiệu cho thấy có điều gì đó không ổn. Các bản kinh Phật giáo nhấn mạnh rằng hành giả cần tiếp cận những đối tượng quán chiếu này bằng thái độ “không sợ hãi”.

Tìm hiểu những trải nghiệm khó khăn

Tại sao một số người gặp khó khăn khi thực hành thiền, trong khi những người khác lại không? Sự khác biệt đó có thể nằm ở bối cảnh của việc thực hành. Trong môi trường lâm sàng, khi chánh niệm được sử dụng như một phần của quá trình điều trị, một số trải nghiệm khó khăn, chẳng hạn như nỗi buồn hoặc sự lo âu tạm thời, có thể đơn giản là một phần của quá trình xử lý những cảm xúc khó chịu, chứ không nhất thiết là dấu hiệu của sự tổn hại tinh thần.

Nhà tâm lý học lâm sàng Willoughby Britton phân biệt giữa cảm giác khó chịu tạm thời và những tác động thực sự gây tổn hại đến cuộc sống hàng ngày. Trong quá trình điều trị, người thực hành có thể tạm thời cảm thấy buồn bã, lo âu hoặc căng thẳng; đây chưa hẳn là dấu hiệu tiêu cực. Tuy nhiên, nếu những cảm giác ấy kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc khiến người đó gặp khó khăn trong công việc, học tập và sinh hoạt hàng ngày, thì chúng mới có thể được xem là mặt bất lợi.

Cũng vậy, một số nhà nghiên cứu khác đã so sánh chánh niệm với các liệu pháp tâm lý, tập thể dục và uống thuốc. Họ cho rằng cảm giác đau nhức sau khi tập thể dục, dù khó chịu, không nhất thiết là bằng chứng cho thấy việc tập luyện gây hại cho cơ thể.

Ảnh: Istock

Vì sao sự hướng dẫn lại quan trọng?

Cách phân biệt giữa những khó chịu tạm thời và những tổn hại kéo dài vốn đã có từ lâu trong các truyền thống Phật giáo. Theo đó, những trải nghiệm khó khăn xuất hiện khi hành thiền không hẳn là do người thực hành đang đi sai hướng. Trong một số trường hợp, đó có thể là một phần tự nhiên của quá trình nhận diện, thấu hiểu và chuyển hóa những cảm xúc, suy nghĩ của chính mình.

Phật giáo quan niệm rằng thiền cần được những vị thầy giàu kinh nghiệm chỉ dạy. Việc thực hành thường diễn ra trong một cộng đồng xuất gia hoặc tại gia. Quá trình tu tập thông thường được tiến hành từng bước: trước hết là xây dựng đời sống đạo đức, tiếp đến là rèn luyện khả năng tập trung tâm ý, và cuối cùng là phát triển sự hiểu biết sâu sắc hơn.

Chánh niệm hiện đại thường được giới thiệu như một phương pháp mà con người có thể tự học và tự thực hành. Trái lại, các truyền thống Phật giáo nhấn mạnh rằng việc học thiền từ những vị thầy giàu kinh nghiệm và thực hành trong một cộng đồng là rất quan trọng. Các khảo sát gần đây cũng cho thấy sự hỗ trợ có thể ảnh hưởng đến cách người thực hành diễn giải và xử lý những trải nghiệm khó khăn.

Các nhà nghiên cứu còn nhận thấy rằng những “yếu tố tác động” như mối quan hệ với người hướng dẫn, phương pháp chỉ dạy thiền và sự hỗ trợ từ cộng đồng thực hành đều giữ vai trò quan trọng. Cùng một trải nghiệm có thể gây xáo trộn nghiêm trọng đối với hành giả này nhưng lại có thể được hành giả khác xử lý ổn thỏa, tùy thuộc vào cách trải nghiệm ấy được lý giải và mức độ hỗ trợ mà họ nhận được.

Những điều các nhà khoa học đang quan tâm

Vấn đề hiện nay không còn đơn giản là: “Chánh niệm có hiệu quả hay không?”. Thay vào đó, các nhà khoa học đang đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn: “Chánh niệm có hiệu quả đối với ai?”, “Trong những điều kiện nào?” và “Người thực hành cần những hình thức hỗ trợ nào?”. Để trả lời các câu hỏi này, giới nghiên cứu ngày càng quan tâm đến việc sàng lọc người tham gia, xây dựng các quy trình bảo đảm an toàn và áp dụng những phương pháp phù hợp với từng cá nhân.

Chẳng hạn, một số chương trình hiện nay tìm hiểu tiền sử sang chấn hoặc tình trạng sức khỏe tinh thần của người tham gia trước khi họ bắt đầu thực hành chánh niệm. Một số chương trình khác khuyến khích người tham gia làm việc với người hướng dẫn giàu kinh nghiệm, đồng thời điều chỉnh hoặc dừng phương pháp thực hành nếu trải nghiệm trở nên quá sức.

Như vậy, ngày càng rõ ràng rằng chánh niệm không phải là phương thuốc chữa được mọi vấn đề. Chánh niệm vẫn mang lại lợi ích cho phần lớn mọi người. Những trải nghiệm khó khăn không nên bị phớt lờ, nhưng cũng không nên bị xem là dấu hiệu của sự thất bại.

Ronald S. Green

(Tâm Tuệ dịch, theo religionnews.com)