'Đôi mắt' công nghệ dẫn lối người khiếm thị

Bước qua bóng tối nhờ “đôi mắt thứ hai”

Một chiều mưa, trong lớp 9A2, Trường Phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu (phường Vườn Lài), âm thanh đều đặn của “trợ lý ảo” vẫn vang lên đều đặn. Ngồi ở bàn đầu, Lâm Quốc Thái (quê Cà Mau) đang chăm chú nghe điện thoại thông minh đọc bài.

Sinh ra đã không nhìn thấy ánh sáng, gia cảnh lại khó khăn, Thái rời quê lên sống tại mái ấm Bừng Sáng (phường Vườn Lài) và theo học tại đây suốt 10 năm qua. Biến nghịch cảnh thành động lực, Thái giữ vững danh hiệu học sinh tiên tiến suốt 8 năm liền.

Cô Nguyễn Thị Thanh Huệ hướng dẫn học sinh thao tác nhận diện mệnh giá tiền trên ứng dụng SgBE. Ảnh: QUANG HUY

Bí quyết của Thái nằm ở chiếc điện thoại thông minh - được em gọi là “tri kỷ”. Nhờ trình đọc màn hình chuyên dụng, mọi ký tự trên màn hình đều được chuyển hóa thành âm thanh. Thái lướt web, soạn bài tập, dùng chatbot để tra cứu tài liệu nhanh thoăn thoắt.

“Em thích nhất ứng dụng SgBE mà nhà trường vừa đưa vào áp dụng. Nó giúp tụi em tự biết thời tiết hôm nay ra sao, đi học cần chuẩn bị gì và đặc biệt là nhận biết được màu sắc xung quanh mình”, Thái hào hứng chia sẻ, đôi bàn tay vẫn không ngừng dò dẫm các phím chức năng trên điện thoại.

Cách đó vài dãy bàn, em Lê Thị Hồng Phụng (17 tuổi) có một hành trình đầy nghị lực khác. Do hoàn cảnh nay đây mai đó, đến năm 2026, em mới học lớp 9. Với chiếc điện thoại cài phần mềm đọc màn hình được mẹ tặng, cùng sự hướng dẫn tận tình từ thầy cô, Phụng nhanh chóng làm chủ công nghệ, tự tin nhắn tin, tìm kiếm tài liệu học tập và khám phá thế giới số.

Từ trải nghiệm của chính mình, Phụng còn hướng dẫn lại cách dùng máy tính, điện thoại cho nhiều bạn bè cùng hoàn cảnh.

Cô Nguyễn Thị Thanh Huệ, Hiệu trưởng Trường Phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu, nhìn nhận, việc giáo dục học sinh khiếm thị, đặc biệt là nhóm khiếm thị đa tật, đòi hỏi những công cụ chuyên biệt hơn giáo dục đại trà.

Hơn 10 năm qua, trường đã có sách chữ nổi Braille, nhưng trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển, nhà trường đã đẩy mạnh công nghệ số vào dạy và học. Các ứng dụng tiêu biểu được sử dụng là thư viện sách nói kỹ thuật số, ứng dụng định vị, nhận diện vật thể (Lookout, Seeing AI)... Nhờ những ứng dụng đó, học sinh của trường đang tự tin bước vào cuộc sống.

Chiếc gậy dò đường thông minh

Theo số liệu của Bộ Y tế, Việt Nam hiện có khoảng 2 triệu người mù lòa và thị lực kém, trong đó có gần 1 triệu học sinh, đang đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận tri thức.

TS Đinh Thị Thu Hương cùng nhóm nghiên cứu Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn nhận ra, những công cụ mặc định như TalkBack (công cụ tích hợp sẵn trên hệ điều hành Android) hay VoiceOver (tính năng đọc màn hình tương tự TalkBack) chỉ đọc được nội dung trên màn hình. Còn khi đối diện với trang sách giấy hay vật dụng đời thường, người khiếm thị hoàn toàn “bất lực” vì không thể tự điều chỉnh camera.

Từ thực tế trên, nhóm của TS Đinh Thị Thu Hương đã phát triển ứng dụng SgBE hỗ trợ đọc tin, có thể cài đặt vào điện thoại thông minh qua kết nối internet, chạy trên cả 2 hệ điều hành Android và iOS như một “đôi mắt nhân tạo”. SgBE tích hợp hàng loạt mô-đun AI đột phá với độ chính xác trên 92%.

Lần đầu tiên, người mù có thể tự đọc sách giấy qua công nghệ OCR (nhận dạng ký tự quang học), xử lý được cả ảnh kém chất lượng; tự nhận biết mệnh giá tiền Việt Nam và nhận diện màu sắc trong bóng tối. Điểm khác biệt của SgBE là giao diện tối giản và phản hồi hoàn toàn bằng giọng nói tiếng Việt. Dù camera bị rung hay lệch góc, AI vẫn hiểu và trợ giúp được cho người khiếm thị.

Cũng trăn trở làm cách nào giúp đồng nghiệp và nhất là học sinh khiếm thị tiếp cận công nghệ một cách tốt nhất, cô giáo Bùi Thị Hậu, Trung tâm Bảo trợ Khiếm thị Nhật Hồng - Thị Nghè, đã tiên phong dùng công cụ đọc màn hình JAWS kết hợp với ChatGPT để soạn giáo án tiếng Anh.

Không chỉ vậy, những phần mềm thuần Việt do cô và đồng nghiệp phát triển như HappyTyping (luyện gõ bàn phím) hay BMType (soạn thảo công thức toán, hóa phức tạp) giúp học sinh khiếm thị xóa bỏ mặc cảm, tự tin đi thi và tương tác bình đẳng trong môi trường hòa nhập.

Tương tự, với dự án “Nâng cao kiến thức kỹ thuật số cho cộng đồng yếu thế” của TS Abdul Rohman và TS Võ Thị Diễm Trang (Đại học RMIT), người khiếm thị có thể diễn đạt ý tưởng và học tập theo hướng tiếp cận đa giác quan.

Công nghệ giờ đây không còn là những thuật ngữ xa xôi mà đã trở thành “chiếc gậy dò đường thông minh”, dắt dìu các em học sinh khiếm thị bước ra khỏi bóng tối để làm chủ tri thức.