Đổi mới công tác cảnh báo thuốc lá - Yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn mới

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng. (Ảnh: ĐỖ BẢO)

Trải qua hơn 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, quy định in cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 50% diện tích bao bì thuốc lá đã đóng vai trò quan trọng giúp cảnh báo rủi ro từ thuốc lá đối với sức khỏe. Tuy nhiên, từ thực tiễn đời sống và các chiến lược tiếp thị ngày càng tinh vi, quy định này đang bộc lộ những điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng nhận định: “Hướng dẫn thực hiện Điều 11 Công ước khung của WHO nêu rõ tác động của cảnh báo giảm dần nếu lặp lại mà không thay đổi, và khuyến cáo cần thay đổi các mẫu cảnh báo sức khỏe định kỳ sau mỗi 12-36 tháng. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo phải thay đổi 2 năm một lần, nhưng bộ 6 hình ảnh được sử dụng từ 2013 đến nay vẫn chưa được thay đổi. Năm 2015, có tới 91,1% người hút thuốc nhận thấy cảnh báo; tuy nhiên điều tra PGATS năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ này đã giảm xuống còn 80%, cho thấy rõ dấu hiệu suy giảm sự chú ý của người dân”.

Sự chậm trễ trong việc cập nhật mẫu mã trên bao bì thuốc lá khiến Việt Nam rơi vào nhóm các quốc gia có diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh thấp nhất trong khu vực ASEAN. Trong khi Thái Lan đã đẩy mức cảnh báo lên 85%, nhiều nước như Lào, Myanmar, Singapore hay Brunei duy trì ở mức 75%, thậm chí Timor-Leste đạt 92,5%, thì Việt Nam vẫn giậm chân ở con số 50% suốt hơn một thập kỷ qua. Sự chậm trễ này tạo điều kiện cho phần diện tích còn trống trên bao bì tiếp tục đóng vai trò như những "biển quảng cáo di động" thu nhỏ, làm giảm nghiêm trọng hiệu quả răn đe.

Mở rộng diện tích, áp dụng bao bì tiêu chuẩn

Trước yêu cầu hoàn thiện pháp luật để thể chế hóa các nghị quyết của Đảng về bảo vệ sức khỏe nhân dân, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã kiến nghị Chính phủ nghiên cứu nâng diện tích in cảnh báo sức khỏe lên ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau, hoặc xây dựng lộ trình đạt mức từ 85-100%.

Quang cảnh Tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức ngày 27/10/2026. (Ảnh: ĐỖ BẢO)

Đồng quan điểm này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương nhận định: “Các thử nghiệm ngẫu nhiên hơn 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, công bố năm 2026, cho thấy nhóm xem cảnh báo 85% với hình ảnh phóng to có niềm tin về nguy cơ ung thư miệng và đột quỵ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với bộ hiện hành. Do đó, bên cạnh việc tăng diện tích và luân phiên hình ảnh cho phù hợp với văn hóa Việt Nam, cần bắt buộc in số Tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên vỏ bao. Thực nghiệm chứng minh biện pháp này giúp tăng khả năng nhớ số tổng đài cao từ 3-4 lần, tạo ‘lối ra’ thiết thực cho những người muốn từ bỏ nghiện ngập”.

Bên cạnh đó, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế về lộ trình áp dụng bao bì trơn (bao tiêu chuẩn không có màu sắc, không có logo thương hiệu) tại các quốc gia tiên tiến cũng là hướng đi chiến lược để triệt tiêu hoàn toàn sức hút thương mại của các sản phẩm này.

Siết chặt chuỗi cung ứng và ngăn chặn tiếp thị quanh trường học

Song song với việc đổi mới quy chuẩn nhãn mác, công tác kiểm soát nguồn cung và không gian phân phối sản phẩm thuốc lá cũng tồn tại nhiều bất cập. Các nghiên cứu thực tế về điểm bán lẻ, điển hình là khảo sát Tiny Targets tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, mật độ điểm bán thuốc lá nằm trong bán kính sát các cơ sở giáo dục chiếm tỷ lệ rất cao, trong đó phần lớn các cửa hàng bày bán thuốc lá điếu lẻ, trưng bày ở đúng tầm mắt trẻ em (khoảng 1m) và đặt cạnh bánh kẹo, đồ chơi. Những hình thức trưng bày và tiếp thị gián tiếp này vô hình trung kích thích sự tò mò, thúc đẩy học sinh bước chân vào con đường thử nghiệm thuốc lá từ lứa tuổi rất sớm.

Chính vì vậy, việc cấm trưng bày công khai tại điểm bán - một biện pháp mà gần 60 quốc gia trên thế giới đã áp dụng thành công là kinh nghiệm để Việt Nam đưa vào khung pháp lý sửa đổi. Công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá không thể xem là nhiệm vụ của riêng ngành y tế hay lực lượng quản lý thị trường, mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị, nhà trường, gia đình và cộng đồng xã hội.

Khẳng định tầm nhìn dài hạn và trách nhiệm liên ngành trong tiến trình này, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam (VACR) nhấn mạnh: “Bảo vệ trẻ em trước tác hại của thuốc lá chính là bảo vệ quyền được sống khỏe mạnh và phát triển toàn diện của thế hệ tương lai. Truyền thông hiệu quả không chỉ giúp trẻ biết thuốc lá có hại, mà phải giúp các em hiểu đúng, biết cách từ chối, có khả năng tự bảo vệ và hình thành thói quen sống lành mạnh. Trách nhiệm đó không thể đặt riêng lên vai các em, gia đình hay nhà trường, mà phải là trách nhiệm cụ thể của Nhà nước, các tổ chức xã hội, cơ quan truyền thông, doanh nghiệp, các nền tảng số và toàn thể cộng đồng”.

Sự kết hợp đồng bộ giữa một hành lang pháp lý đủ mạnh (cấm toàn diện thuốc lá mới, nâng diện tích cảnh báo lên 85%, cấm trưng bày tại điểm bán) cùng các chương trình can thiệp hỗ trợ xã hội thiết thực sẽ là chìa khóa then chốt để xây dựng một môi trường sống trong lành, an toàn và có trách nhiệm với các thế hệ mai sau.