Đổi mới đào tạo Khoa Văn học gắn với yêu cầu thực tiễn

Quang cảnh tọa đàm. Ảnh: Vân Khánh

Ngày 10-11, Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Đổi mới các chương trình đào tạo của Khoa Văn học thích ứng với biến đổi xã hội”.

Tọa đàm gồm 3 phần: Bối cảnh xã hội đương đại và định hướng phát triển các chương trình đào tạo của Khoa Văn học; đổi mới nội dung, phương pháp đào tạo và phát huy tiềm năng liên ngành, hội nhập của đơn vị đào tạo; phát triển năng lực người học, gắn kết đào tạo với thực tiễn nghề nghiệp và nhu cầu xã hội.

Cân đối nền tảng học thuật và kỹ năng nghề nghiệp

Phát biểu đề dẫn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa Văn học cho biết, tọa đàm là hoạt động trong chuỗi sự kiện hướng tới kỷ niệm 70 năm truyền thống Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Khoa Văn học.

PGS.TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa Văn học. Ảnh: Vân Khánh

Đây cũng là dịp để Khoa lắng nghe ý kiến của các chuyên gia, nhà tuyển dụng và những đơn vị đang sử dụng nguồn nhân lực do Khoa đào tạo, từ đó có cơ sở điều chỉnh chương trình, giúp người học đáp ứng tốt hơn nhu cầu xã hội.

Hiện Khoa Văn học đào tạo ở ba trình độ: Cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ. Ở bậc cử nhân, Khoa có ba ngành đào tạo gồm Văn học, Hán Nôm và Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh - truyền hình. Trong đó, ngành Văn học có chương trình đào tạo cùng tên và đang xây dựng chương trình liên kết quốc tế với tên gọi Văn hóa và Ngôn ngữ Trung Quốc.

Theo bà Nguyễn Thu Hiền, trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và những biến đổi sâu sắc của xã hội, thị trường lao động cũng thay đổi, kéo theo những yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực. Với các ngành khoa học xã hội và nhân văn, đổi mới đào tạo không chỉ là cập nhật tri thức, phương pháp tiếp cận mà còn phải bảo đảm nền tảng học thuật và bản sắc chuyên môn. Đối với Khoa Văn học, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi cả ba ngành đều được xây dựng trên nền tảng truyền thống của Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Thực tế tuyển sinh cho thấy Khoa vẫn duy trì được nguồn tuyển khá tốt. Trong hai năm 2025 và 2026, tổng số sinh viên tuyển mới của cả ba ngành đạt khoảng 220-240 sinh viên mỗi năm. Trong đó, ngành Hán Nôm tuyển khoảng 30 sinh viên, ngành Điện ảnh từ 50 đến 60 sinh viên, ngành Văn học từ 140 đến 150 sinh viên. Tuy nhiên, duy trì nguồn tuyển và nền tảng chuyên môn mới chỉ là một phần yêu cầu. Nhà trường còn phải bảo đảm người học có khả năng thích ứng với những thay đổi của xã hội. Nếu sinh viên chỉ có kiến thức chuyên môn mà thiếu năng lực hội nhập nghề nghiệp thì cơ hội việc làm của người học cũng như vị thế, quy mô đào tạo của Khoa sẽ bị ảnh hưởng.

Vấn đề được Trưởng khoa Văn học đặc biệt đặt ra là sự cân đối giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp trong chương trình đào tạo. Hiện cả ba chương trình cử nhân đều có 130 tín chỉ, trong đó khối kiến thức chuyên ngành chuyên sâu chỉ chiếm khoảng 61-64 tín chỉ, chưa đến 50%. Vì vậy, Khoa mong muốn nhận được ý kiến của các chuyên gia về việc điều chỉnh cấu trúc chương trình, bổ sung các học phần kỹ năng và tăng cường rèn luyện năng lực thực hành cho sinh viên.

Theo bà Nguyễn Thu Hiền, nếu chỉ chú trọng giữ gìn nền tảng hàn lâm mà không trang bị kỹ năng cần thiết, sinh viên sẽ gặp khó khăn khi vận dụng tri thức vào môi trường nghề nghiệp. Thông qua tọa đàm, Khoa kỳ vọng nhận diện rõ hơn những thế mạnh cần phát huy, những yêu cầu mới của thị trường lao động và kinh nghiệm từ các cơ sở nghiên cứu, cơ quan báo chí, xuất bản, tổ chức văn hóa, nghệ thuật để tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng hài hòa giữa chiều sâu chuyên môn và khả năng thích ứng thực tiễn.

Phát huy giá trị nhân văn, mở rộng không gian nghề nghiệp

Là cựu sinh viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nhà báo Nguyễn Minh Đức, Phó Tổng Giám đốc Thường trực cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo thành phố bày tỏ niềm tự hào về truyền thống của Khoa.

Từ thực tiễn quản lý tại các cơ quan báo chí, ông nhận thấy đội ngũ phóng viên, biên tập viên được đào tạo từ Khoa Ngữ văn có nền tảng chuyên môn vững, khả năng sử dụng ngôn ngữ, tư duy và kỹ năng nghề nghiệp tốt.

Nhà báo Nguyễn Minh Đức, Phó Tổng Giám đốc Thường trực cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo thành phố Hà Nội. Ảnh: Vân Khánh

Theo nhà báo Nguyễn Minh Đức, Văn học không chỉ là lĩnh vực nghiên cứu tác giả, tác phẩm, trào lưu và lịch sử văn học, mà còn là phương thức nhận thức con người, khám phá xã hội, lưu giữ ký ức cộng đồng và chuyển tải các giá trị văn hóa dân tộc. Tri thức Văn học góp phần bồi dưỡng tư duy phản biện, khả năng cảm thụ cái đẹp, sự đồng cảm và trách nhiệm với cộng đồng.

Nguồn tri thức này có thể đóng góp trực tiếp vào nhiều lĩnh vực như báo chí, xuất bản, điện ảnh, truyền thông, công nghiệp sáng tạo và quản lý xã hội. Trong đó, người được đào tạo nền tảng Văn học có lợi thế về khả năng quan sát đời sống, phát hiện vấn đề, xây dựng nhân vật, tổ chức câu chuyện và sử dụng ngôn ngữ. Thực tiễn tại các cơ quan báo chí cho thấy, sinh viên tốt nghiệp từ Khoa Ngữ văn đã trở thành nguồn nhân lực có chất lượng chuyên môn tốt.

Từ yêu cầu phát triển đất nước, việc đổi mới đào tạo Văn học cần gắn với các định hướng lớn về phát triển khoa học, công nghệ, giáo dục, văn hóa và con người. Nhà báo Nguyễn Minh Đức đề xuất chương trình đào tạo hướng tới ba mục tiêu: Đào tạo nguồn nhân lực có nền tảng văn hóa, nhân văn sâu sắc; phát triển năng lực đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; có khả năng tham gia sản xuất, tổ chức và phát triển các sản phẩm văn hóa.

Một nội dung được nhấn mạnh là chuyển từ đào tạo chủ yếu về tri thức sang phát triển năng lực vận dụng và sáng tạo sản phẩm. Sinh viên cần được trang bị kiến thức, kỹ năng để tham gia sáu nhóm lĩnh vực: nghiên cứu khoa học và tư vấn văn hóa; báo chí, xuất bản và phát triển sách; điện ảnh, sân khấu và nghệ thuật chuyển thể; công nghiệp văn hóa và nội dung sáng tạo; tổ chức sự kiện và hoạt động văn hóa; chuyên gia văn hóa phục vụ hệ thống chính trị và quản lý xã hội.

Từ thực tiễn quản lý cơ quan báo chí, nhà báo Nguyễn Minh Đức cho rằng, chuyển đổi số đang mở rộng nhu cầu nhân lực của các cơ quan báo chí đa phương tiện. Bên cạnh phóng viên, biên tập viên, người làm báo còn cần tham gia sản xuất nội dung số, báo chí dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, xây dựng kịch bản chương trình, quản trị mạng xã hội, phát triển công chúng và sản xuất sản phẩm công nghiệp văn hóa. Đây là những vị trí mà sinh viên Văn học có thể đảm nhiệm nếu được bổ sung nghiệp vụ báo chí, kỹ năng số và năng lực tổ chức sản xuất đa phương tiện.

Để đáp ứng yêu cầu đó, Khoa Văn học cần giữ vững chiều sâu kiến thức chuyên ngành, đồng thời mở rộng các học phần ứng dụng theo định hướng nghề nghiệp. Việc đánh giá sinh viên cũng cần chuyển mạnh từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực và sản phẩm thực tế. Nhà báo Nguyễn Minh Đức đề xuất nghiên cứu mô hình mỗi sinh viên tốt nghiệp có một hồ sơ năng lực và sản phẩm chuyên môn tiêu biểu; tăng cường sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, thực hành nghề nghiệp thông qua các dự án và hợp tác thường xuyên với đơn vị sử dụng lao động.

Đối với Hà Nội, hệ thống di sản, bảo tàng, thư viện, nhà xuất bản, cơ quan báo chí và các tổ chức nghệ thuật tạo điều kiện thuận lợi để gắn đào tạo Văn học với thực tiễn. Nhà báo Nguyễn Minh Đức gợi ý, Khoa có thể phối hợp với cơ quan báo chí xây dựng sản phẩm truyền thông về văn học, văn hóa, lịch sử, di sản; tổ chức hoạt động thực hành sản xuất nội dung đa phương tiện, sự kiện văn hóa; phát triển các dự án số hóa và phổ biến tri thức Văn học.

Theo nhà báo Nguyễn Minh Đức, hợp tác giữa nhà trường và đơn vị sử dụng lao động không nên chỉ dừng ở tiếp nhận sinh viên thực tập, mà cần tiến tới cùng xây dựng học phần, hướng dẫn sản phẩm và đánh giá năng lực người học. Qua đó, phát huy nền tảng tri thức nhân văn của ngành Văn học, đồng thời mở rộng khả năng thích ứng nghề nghiệp và đóng góp thiết thực của sinh viên trong môi trường xã hội, truyền thông hiện đại.

Tăng thực hành, linh hoạt lộ trình đào tạo

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, đổi mới chương trình đào tạo cần xuất phát từ góc độ người học, hướng tới mục tiêu sinh viên tốt nghiệp có việc làm, đúng ngành hoặc gần với ngành được đào tạo, có thu nhập tốt. Để đạt mục tiêu này, nhà trường cần điều chỉnh đồng bộ nội dung, phương thức và lộ trình đào tạo.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội). Ảnh: Vân Khánh

Trong đó, cần tăng thời lượng học ngoại ngữ, chú trọng ngoại ngữ chuyên ngành và khuyến khích sinh viên thực hiện khóa luận bằng ngoại ngữ; đồng thời tăng cường kỹ năng nghề nghiệp thông qua trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị công lập và ngoài công lập. Nhà trường định hướng xây dựng học kỳ thực tập tại các đơn vị bên ngoài, tạo điều kiện để sinh viên dành 2-4 tháng làm việc thực tế, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp.

Bên cạnh năng lực số, trí tuệ nhân tạo, sinh viên các ngành khoa học xã hội và nhân văn cần được bồi dưỡng năng lực nhân văn, có nền tảng về di sản, văn hóa và truyền thống dân tộc. Đây là căn cốt để người học phát huy khả năng sáng tạo, phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa, đồng thời có đủ kiến thức để kiểm chứng, đánh giá thông tin do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hồng Sơn cũng đề nghị Khoa Văn học mạnh dạn rà soát, loại bỏ những học phần đã lạc hậu, không còn được tổ chức giảng dạy; lắng nghe nhu cầu của nhà tuyển dụng để xây dựng môn học, hướng chuyên ngành mới, nhất là trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo. Bên cạnh đó, lộ trình đào tạo có thể được điều chỉnh, bố trí thêm học phần chuyên môn vào học kỳ hè để sinh viên có thể tốt nghiệp sau 3-3,5 năm, qua đó giảm chi phí học tập và sớm tham gia thị trường lao động.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hồng Sơn, đổi mới quan trọng nhất là thay đổi tư duy quản lý và giảng dạy, đồng thời mở rộng sự tham gia của cựu sinh viên, nhà tuyển dụng, đơn vị sử dụng lao động và chính người học vào quá trình điều chỉnh chương trình, trên cơ sở giữ vững nền tảng chuyên môn và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Các đại biểu dự tọa đàm chụp hình lưu niệm. Ảnh: Vân Khánh

Bên cạnh những trao đổi về định hướng chung, các tham luận tại tọa đàm đi sâu vào yêu cầu đổi mới đối với từng ngành đào tạo và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn. Tiến sĩ Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học, đề cập định hướng đổi mới chương trình đào tạo Văn học theo hướng phát triển năng lực nghiên cứu, tư duy phản biện và sáng tạo. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Chung trao đổi về đào tạo Hán Nôm trong thời đại số, từ giá trị di sản đến nhu cầu xã hội và triển vọng phát triển nguồn nhân lực.

Nhà biên kịch, đạo diễn Vũ Liêm, Phó Giám đốc Điện ảnh Công an nhân dân chia sẻ về đào tạo cử nhân văn học, nghệ thuật gắn với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong khi đó, nhà báo Phạm Mỹ, Giám đốc truyền thông Ann Group, phân tích tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động đào tạo…