Đổi mới hoạt động kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu

Trước những lo ngại của doanh nghiệp về nguy cơ ách tắc thực phẩm tại cửa khẩu, hành lang pháp lý mới đã đưa ra lời giải khoa học khi chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe nhân dân vừa tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa nhập khẩu.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI đã đổi mới toàn diện tư duy quản lý. Trên cơ sở khoa học và tiệm cận với thông lệ quốc tế, dự thảo luật đã xây dựng một mục về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Ủy ban Codex).

Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, bảo đảm sức khỏe người dân

Trước sự thay đổi của dự thảo Luật, nhiều doanh nghiệp lo ngại quy định mới sẽ làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gây ùn tắc nghiêm trọng tại cửa khẩu dẫn đến các ảnh hưởng không mong muốn như chi phí tăng cao, suy giảm lưu lượng thương mại, kìm hãm đà tăng trưởng và đầu tư vào ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam. Tuy nhiên, từ nền tảng cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra trên thị trường, quy định mới phù hợp hơn với thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu thông quan nhanh chóng, minh bạch nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe người dân.

Dự thảo Luật quy định 3 phương thức kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu gồm: chặt, thông thường và giảm trên cơ sở kế thừa và giữ nguyên quy định tại Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Biện pháp quản lý này sẽ chỉ tập trung vào các nhóm thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng để tập trung quản lý, tránh dàn trải nguồn lực.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) với nhiều nội dung phù hợp thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, minh bạch nhưng bảo đảm an toàn cho sức khỏe người dân. Ảnh: YT

Tuy nhiên, để bảo đảm sức khỏe người dân và tránh ách tắc trong hoạt động nhập khẩu tại cửa khẩu, trên cơ sở hồ sơ chính sách Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết 184/NQ-CP, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và Dự thảo Nghị định quy định chi tiết Luật An toàn thực phẩm(sửa đổi) đã quy định việc kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu với nhiều nội dung phù hợp với thực tiễn, một số quy định tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, cụ thể:

Đối với phương thức thông thường, chỉ tiến hành lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, lô hàng vẫn được thông quan mà không cần chờ kết quả thử nghiệm. Tuy nhiên, nếu kết quả thử nghiệm có chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn thì sẽ tiến hành truy xuất, thu hồi và xử lý.

Đối với phương thức kiểm tra giảm (chỉ kiểm tra hồ sơ), Dự thảo Nghị định đã có các quy định thông thoáng hơn so với trường hợp quy định Nghị định 15/2018/NĐ-CP.

Đối với phương thức kiểm tra chặt, khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ: kiểm tra chặt đối với 3 trường hợp tương tự Nghị định số 15/2018/NĐ-CP. Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ, kiểm tra chặt áp dụng đối với sản phẩm nguy cơ cao và được áp dụng cơ chế chuyển đổi sang phương thức kiểm tra thông thường, kiểm tra giảm nếu có lịch sử tuân thủ các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu (theo nguyên tắc tại khoản 5 Điều 51 dự thảo Luật).

Đối với các trường hợp miễn kiểm tra, kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất nội bộ, gia công hàng xuất khẩu không tiêu thụ nội địa, sản phẩm được cấp giấy tiếp nhận đăng ký công bố) và bổ sung thêm 3 trường hợp miễn kiểm tra.

Sự đổi mới này giúp giảm chi phí tuân thủ cho cả xã hội, tạo sự chủ động cho các tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, song cũng nâng cao trách nhiệm tự giác của các chủ thể trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm.

Mở rộng và nâng cao năng lực hệ thống thử nghiệm

Một trong những băn khoăn lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp là năng lực kiểm nghiệm trong nước có đáp ứng kịp thời yêu cầu thông quan nhanh chóng và lượng thực phẩm lưu thông tại cửa khẩu hàng ngày hay không. Thực tế từ số liệu cho thấy, hệ thống hạ tầng kiểm nghiệm hiện tại hoàn toàn đủ khả năng gánh vác trọng trách này.

Hiện nay, 3 ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Như vậy, với hệ thống hiện nay của 3 Bộ về cơ bản đáp ứng được năng lực để phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu.

Để nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-BYT ngày 08/6/2026 về việc Hoàn thiện việc quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trong đó định hướng tập trung phát triển 2 Trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đặt tại Khánh Hòa và Thành phố Hồ Chí Minh; đồng thời huy động các Trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực cùng tham gia thử nghiệm.

Đặc biệt, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã bổ sung quy định nâng cao vai trò hệ thống tổ chức thử nghiệm của Nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu lưu thông trên thị trường để thực hiện thử nghiệm chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Theo đó, UBND cấp tỉnh phải chủ động bố trí ngân sách nhà nước của địa phương để tăng cường lấy mẫu hậu kiểm. Nội dung này đã có trong chính sách của dự thảo Luật.

Ngoài ra, tầm nhìn đổi mới này còn được thể hiện rõ nét khi dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia hoạt động thử nghiệm về an toàn thực phẩm, trong đó bao gồm cả phục vụ quản lý nhà nước. Đây là đòn bẩy quan trọng đòi hỏi chính quyền các địa phương cần sớm ban hành các chính sách thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư xây dựng phòng thử nghiệm tại địa bàn, tạo đột phá xã hội hóa nhằm cắt giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian thông quan hàng hóa.

Thông quan nhanh chóng, minh bạch

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) xây dựng một chương riêng về Hệ thống thông tin và dữ liệu về an toàn thực phẩm. Theo đó, hệ thống cơ sở dữ liệu sẽ cung cấp đầy đủ thông tin của cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, toàn bộ vòng đời của từng thực phẩm từ sản xuất ban đầu đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường đến khi được sử dụng; đặc biệt là lịch sử tuân thủ của các doanh nghiệp.

Việc này giúp cơ quan kiểm tra nhà nước về thực phẩm nhập khẩu có đầy đủ căn cứ để áp dụng phương thức kiểm tra phù hợp. Đối với các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ được áp dụng ngay các phương thức kiểm tra giảm, còn đối với những doanh nghiệp có vi phạm trong quá trình sản xuất, kinh doanh sẽ phải áp dụng ngay phương thức kiểm tra chặt. Kết hợp với việc triển khai thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước trên môi trường điện tử, kết quả kiểm tra sẽ được cập nhật đầy đủ vào hệ thống cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm. Từ đó, cơ quan hải quan có đầy đủ dữ liệu để thông quan hàng hóa. Đây là một trong những nội dung quan trọng trong cải cách hành chính giúp quá trình thông quan hàng hóa được nhanh chóng, minh bạch.

Những thay đổi trong Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và các định hướng tại dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành thể hiện tư duy quản lý hiện đại, tiệm cận thông lệ quốc tế. Việc quy định phương thức kiểm tra dựa trên nguy cơ cùng cơ chế miễn giảm hợp lý sẽ vừa nâng cao hiệu lực kiểm soát nguy cơ từ cửa khẩu, vừa tạo động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp chủ động tuân thủ, hướng tới môi trường kinh doanh minh bạch và bảo đảm an toàn sức khỏe cho người tiêu dùng.