Đổi mới kiểm toán công: Từ nền tảng thể chế đến giá trị quản trị quốc gia

Tổng Kiểm toán nhà nước phát biểu tại Hội thảo quốc tế.

Hoàn thiện thể chế để nâng cao hiệu lực kiểm toán

Sự biến đổi của môi trường kinh tế, tài chính và những yêu cầu mới đối với phát triển đang đặt ra thách thức ngày càng lớn cho quản trị quốc gia. Nguồn lực công cần được phân bổ có trọng tâm, sử dụng hiệu quả và kiểm soát chặt chẽ; các quyết định chính sách cần được thực thi minh bạch, gắn với trách nhiệm giải trình; rủi ro trong quản lý phải được nhận diện và xử lý kịp thời. Trong bối cảnh đó, kiểm toán công không thể chỉ dừng ở việc xác định tính tuân thủ hay phát hiện sai phạm, mà cần góp phần làm rõ chất lượng quản lý, nguyên nhân của những hạn chế và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Đây cũng là vấn đề xuyên suốt Hội thảo quốc tế do Kiểm toán nhà nước (KTNN) Việt Nam tổ chức ngày 27/10/2026 tại Hà Nội. Những kinh nghiệm được chia sẻ tại Hội thảo cho thấy, đổi mới kiểm toán công trước hết đòi hỏi một khuôn khổ thể chế đủ rõ ràng, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu quản trị hiện đại.

Các SAI có những cách tiếp cận khác nhau trong hoàn thiện pháp luật, tổ chức hoạt động và nâng cao chất lượng kiểm toán. Malaysia chia sẻ kinh nghiệm sửa đổi Luật Kiểm toán năm 2024, hướng tới mở rộng phạm vi kiểm toán và nâng cao hiệu quả thực hiện kiến nghị. Hy Lạp nhấn mạnh trách nhiệm giải trình, tính minh bạch, hiệu quả quy trình và phát triển nguồn nhân lực. Lào đề cập yêu cầu bảo đảm tính độc lập về tổ chức, tài chính, nhân sự và hoạt động, đồng thời tăng cường quản lý chất lượng. Campuchia chia sẻ định hướng phát triển chiến lược cho giai đoạn tiếp theo.

Sự khác biệt giữa các mô hình cho thấy không có một khuôn mẫu thể chế duy nhất phù hợp với mọi quốc gia. Kinh nghiệm quốc tế chỉ có thể phát huy giá trị khi được nghiên cứu, chọn lọc và vận dụng phù hợp với điều kiện pháp lý, tổ chức bộ máy và yêu cầu quản trị của mỗi nước. Dù cách tiếp cận khác nhau, điểm chung là pháp luật phải xác lập rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của cơ quan kiểm toán; đồng thời tạo cơ sở để hoạt động kiểm toán được tiến hành khách quan, kết quả được xem xét nghiêm túc và kiến nghị được thực hiện theo quy định.

Đối với KTNN Việt Nam, Hội thảo diễn ra trong thời điểm cơ quan đang nghiên cứu xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật KTNN. Đây là cơ hội để rà soát khuôn khổ pháp lý, làm rõ hơn vai trò của KTNN trong cấu trúc quản trị quốc gia, đáp ứng yêu cầu quản lý tài chính công, tài sản công trong giai đoạn phát triển mới.

Việc hoàn thiện thể chế cần hướng tới hai yêu cầu có quan hệ chặt chẽ: Tạo đủ điều kiện để KTNN thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền theo pháp luật; đồng thời nâng cao trách nhiệm của đơn vị được kiểm toán và hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan liên quan. Một khuôn khổ pháp lý phù hợp không chỉ bảo vệ tính khách quan của hoạt động kiểm toán, mà còn tạo cơ sở để những vấn đề được phát hiện có cơ chế xem xét, xử lý và khắc phục rõ ràng.

Bởi vậy, hiệu lực của thể chế kiểm toán không chỉ được đo bằng những quy định trao quyền, mà còn bằng khả năng đưa các quy định ấy vào thực tiễn. Khi kết quả kiểm toán được tiếp nhận, xem xét và chuyển hóa thành hành động quản lý cụ thể, thể chế mới thực sự phát huy vai trò trong củng cố kỷ luật tài chính và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Các đại biểu thảo luận tại Hội thảo quốc tế.

Tính độc lập - điều kiện cốt lõi của niềm tin và trách nhiệm giải trình

Nếu thể chế xác lập vị trí và thẩm quyền thì tính độc lập là điều kiện nền tảng để cơ quan kiểm toán thực hiện nhiệm vụ khách quan, không bị chi phối bởi những lợi ích nằm ngoài yêu cầu của pháp luật và chuẩn mực nghề nghiệp. Đây không chỉ là nguyên tắc tổ chức, mà còn là cơ sở bảo đảm độ tin cậy của kết quả kiểm toán và củng cố niềm tin của công chúng đối với hoạt động quản lý, sử dụng nguồn lực công.

Trong thông điệp chào mừng gửi tới Hội thảo, Chủ tịch Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) Mohamed el-Faisal Youssef nhấn mạnh tầm quan trọng của địa vị pháp lý, nhiệm vụ rõ ràng và cơ chế theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán. Chủ tịch Tổ chức Các cơ quan Kiểm toán tối cao châu Á (ASOSAI), Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ K. Sanjay Murthy cũng nhấn mạnh tính độc lập là nền tảng, còn niềm tin của công chúng là mục tiêu quan trọng. Những thông điệp này cho thấy tính độc lập cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với thẩm quyền pháp lý, năng lực chuyên môn, trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực thi nhiệm vụ.

Một cơ quan kiểm toán chỉ có thể đưa ra đánh giá khách quan khi có đủ cơ sở pháp lý để thực hiện nhiệm vụ, được tiếp cận thông tin theo thẩm quyền và có điều kiện bảo vệ các kết luận chuyên môn trước những tác động không phù hợp. Vì vậy, tính độc lập cần được bảo đảm bằng những quy định cụ thể về tổ chức, hoạt động, nhân sự và nguồn lực, chứ không chỉ dừng ở việc khẳng định một nguyên tắc chung.

Tuy nhiên, độc lập không đồng nghĩa với tách rời hệ thống quản trị hay đứng ngoài trách nhiệm giải trình. Hoạt động kiểm toán phải tuân thủ pháp luật, chuẩn mực nghề nghiệp và quy trình chuyên môn; cơ quan kiểm toán phải chịu trách nhiệm về chất lượng, tính chính xác của các kết luận, kiến nghị. Sự kết hợp giữa độc lập và trách nhiệm là nền tảng để bảo đảm tính khách quan, uy tín và hiệu quả của cơ quan kiểm toán.

Đối với Việt Nam, tính độc lập của KTNN đã có nền tảng hiến định. Vấn đề đặt ra trong quá trình tiếp tục hoàn thiện thể chế là cụ thể hóa nền tảng ấy thành những bảo đảm hữu hiệu, phù hợp với yêu cầu quản lý tài chính công, tài sản công trong giai đoạn mới. Điều này đòi hỏi vừa bảo đảm điều kiện thực thi nhiệm vụ, vừa kiểm soát chặt chẽ quy trình chuyên môn, xem xét đầy đủ ý kiến giải trình và phản hồi có căn cứ.

Tính độc lập chỉ thực sự tạo dựng niềm tin khi đi cùng chất lượng chuyên môn và tính minh bạch. Kết luận kiểm toán cần có căn cứ rõ ràng, lập luận thuyết phục, dựa trên bằng chứng và chuẩn mực nghề nghiệp; kiến nghị phải xác đáng, khả thi và hướng tới khắc phục những hạn chế trong quản lý. Đây cũng là cơ sở để kết quả kiểm toán được tiếp nhận nghiêm túc và chuyển hóa thành những cải thiện thực chất.

Các đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: quochoi.vn

Hướng tới hiệu quả và giá trị công

Tương lai của kiểm toán công không chỉ được quyết định bởi khả năng thích ứng với những thay đổi của môi trường quản trị, mà còn bởi việc xác định đúng sứ mệnh và giá trị mà hoạt động kiểm toán cần tạo ra. Trong bối cảnh yêu cầu phát triển ngày càng đa chiều, kiểm toán cần tiếp tục củng cố vai trò bảo đảm tính tuân thủ, đồng thời nâng cao năng lực đánh giá tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.

Những vấn đề như biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường, chuyển đổi xanh, phát triển bền vững và chất lượng cung ứng dịch vụ công đang đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động kiểm toán. Đánh giá việc sử dụng nguồn lực không thể chỉ dừng ở câu hỏi tiền đã được chi đúng quy định hay chưa, mà cần làm rõ nguồn lực được chuyển hóa thành kết quả như thế nào, mục tiêu chính sách đạt được đến đâu và những rủi ro nào có thể ảnh hưởng đến lợi ích công.

Điều này đòi hỏi các SAI không ngừng hoàn thiện phương pháp, nâng cao năng lực chuyên môn và chủ động nghiên cứu những lĩnh vực mới trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao. Kiểm toán hoạt động cần được chú trọng để đánh giá sâu hơn hiệu quả của chính sách và chương trình công; kiểm toán môi trường cần góp phần làm rõ việc quản lý, sử dụng nguồn lực và trách nhiệm thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Mọi hướng tiếp cận mới đều phải dựa trên cơ sở pháp lý, bằng chứng tin cậy và chuẩn mực nghề nghiệp, bảo đảm tính khách quan của kết luận kiểm toán.

Đối với KTNN Việt Nam, Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 cần gắn với yêu cầu nâng cao năng lực thực hiện sứ mệnh kiểm toán công, kết nối chặt chẽ giữa hoàn thiện thể chế, bảo đảm tính độc lập, phát triển đội ngũ và nâng cao hiệu quả thực hiện kiến nghị. Mục tiêu không chỉ là xây dựng một cơ quan kiểm toán chuyên nghiệp, hiện đại, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, mà còn là nâng cao khả năng đóng góp vào chất lượng quản trị tài chính công và việc sử dụng nguồn lực quốc gia.

Trong quá trình đó, phát triển nguồn nhân lực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Kiểm toán viên cần có nền tảng kiến thức pháp luật, tài chính, kinh tế vững chắc; năng lực phân tích chính sách, đánh giá rủi ro và nhận diện những vấn đề mang tính hệ thống; đồng thời giữ vững tính chính trực, độc lập và trách nhiệm nghề nghiệp. Năng lực chuyên môn không chỉ thể hiện ở việc phát hiện sai sót, mà còn ở khả năng phân tích nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm và đưa ra kiến nghị có cơ sở, khả thi, hướng tới khắc phục những hạn chế trong quản lý.

Quan trọng hơn, đổi mới kiểm toán cần được định hướng bằng một thước đo nhất quán: Giá trị thực tiễn đối với quản trị quốc gia. Số lượng cuộc kiểm toán hay giá trị kiến nghị xử lý không thể thay thế yêu cầu đánh giá tác động của hoạt động kiểm toán đối với việc chấn chỉnh quản lý, hoàn thiện cơ chế, chính sách, phòng ngừa sai phạm và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Đó là sự chuyển biến từ kiểm soát sai phạm sang góp phần cải thiện quản trị, từ phát hiện vấn đề sang thúc đẩy khắc phục, từ kết quả nghiệp vụ sang giá trị công.

Hội thảo quốc tế “Cơ quan Kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới” tại Hà Nội cho thấy đổi mới kiểm toán công là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự nhất quán về mục tiêu và đồng bộ trong tổ chức thực hiện. Thể chế tạo lập cơ sở pháp lý và thẩm quyền; tính độc lập bảo đảm khả năng đánh giá khách quan; năng lực chuyên môn và cơ chế thực hiện kiến nghị quyết định mức độ chuyển hóa kết quả kiểm toán thành những cải thiện trong quản lý.

Đối với KTNN Việt Nam, lấy tính độc lập làm nền tảng, lấy chất lượng kiểm toán làm trọng tâm, lấy hiệu quả sử dụng nguồn lực công làm mục tiêu và lấy tác động thực tiễn làm thước đo là định hướng quan trọng cho chặng đường phát triển phía trước. Qua đó, kiểm toán công không chỉ góp phần giữ vững kỷ luật tài chính, mà còn nâng cao trách nhiệm giải trình, thúc đẩy quản trị minh bạch và phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của đất nước./.