Đổi mới mô hình giáo dục thường xuyên: Một hướng đi linh hoạt, nhân văn

Những tiết học tại các trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên đã hấp dẫn hơn nhờ đổi mới phương pháp.

Một nhịp học khác đang hình thành

Khi giai điệu ca khúc “Còn gì đẹp hơn” vang lên giữa hội trường lễ tổng kết Hội thi giáo viên dạy giỏi và kỳ thi chọn học viên giỏi các môn văn hóa lớp 12 chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông (THPT) thành phố Hà Nội năm học 2025-2026, cả khán phòng dường như lắng lại vài phút.

Những học sinh vừa trình diễn ca khúc ấy đều đang học tại các trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên. Và ở hội trường hôm đó cũng có hàng trăm gương mặt học viên đạt giải cao, cấp thành phố. Có em giỏi Ngữ văn nhưng say mê hội họa, có em vừa học văn hóa vừa học nghề cơ khí, có em nuôi giấc mơ trở thành giáo viên thanh nhạc. Những hình ảnh ấy phần nào gợi ra một cách nhìn khác về giáo dục thường xuyên, lĩnh vực nhiều năm qua thường được nhắc tới như một “lối rẽ phụ” sau kỳ thi lớp 10.

Nhưng từ những gì đang diễn ra ở nhiều trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên của Hà Nội lúc này, có thể thấy mô hình giáo dục ấy đang chuyển động theo một hướng khác trước. Năm nay, toàn thành phố có 1.218 học viên dự thi học viên giỏi chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT. Kết quả có 608 em đạt giải, gồm 6 giải Nhất, 107 giải Nhì, 234 giải Ba và 261 giải Khuyến khích. Một số môn có tỷ lệ đạt giải khá cao như Giáo dục kinh tế và pháp luật đạt 60%, Lịch sử gần 60%, Ngữ văn gần 58%.

Đáng chú ý, khá nhiều học viên có mặt trong hội trường hôm ấy đều từng bước vào giáo dục thường xuyên với tâm trạng hụt hẫng và mặc cảm. Nguyễn Khắc Nam, học sinh lớp 12G Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp-Giáo dục thường xuyên Quốc Oai, kể rằng em từng không muốn gặp lại bạn bè cũ sau kỳ thi lớp 10. “Em ngại khi phải nói mình học ở trung tâm giáo dục thường xuyên”, Nam chia sẻ. Ba năm trước, Nam thiếu đúng nửa điểm để vào một trường THPT công lập gần nhà. Những tháng đầu ở trung tâm, em đi học gần như chỉ để bố mẹ yên tâm. Em không có nhiều động lực. Mọi thứ bắt đầu thay đổi khi em quen trường lớp và gặp những thầy, cô giáo khiến em tin rằng vẫn có thể học tốt.

Năm nay, Nam đạt giải Nhất môn Toán cấp thành phố. Điều khá đặc biệt là sau THPT, em dự định học cao đẳng nghề cơ khí thay vì theo đuổi con đường đại học như nhiều bạn cùng trang lứa. “Học cao đẳng em nghĩ sẽ sớm đi làm và tự chủ cuộc sống của mình”, Nam nói.

Một vai trò khác của giáo dục thường xuyên

Một chi tiết được nhắc đến khá nhiều tại Hội thi giáo viên dạy giỏi năm nay là AI và các phương pháp dạy học mới. Trong các tiết dạy dự thi môn Vật lý và Sinh học, nhiều giáo viên đã sử dụng công nghệ, bài giảng trực quan, phản biện, học theo dự án và trải nghiệm thực tế để tăng tương tác với học sinh.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ, sự thay đổi không hoàn toàn xuất phát từ áp lực cuộc thi giáo viên giỏi mà đến từ chính sự thay đổi của người học. Ở nhiều trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên hiện nay, học sinh có xuất phát điểm rất khác nhau. Có em vừa học văn hóa vừa học nghề. Có em vừa học vừa theo đuổi nghệ thuật, thể thao. Có em đi làm thêm sau giờ học… Một lớp học có thể tập hợp nhiều kiểu năng lực, tâm lý và định hướng khác nhau. Điều đó buộc giáo viên phải thay đổi trước nếu muốn giữ học sinh ở lại. “Học sinh giờ có thể học bằng nhiều cách khác nhau. Nếu giáo viên vẫn dạy kiểu cũ thì chắc các em chỉ nghe được khoảng 10 phút đầu thôi”, cô Hoàng Thị Nụ, giáo viên Vật lý tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp-Giáo dục thường xuyên Thanh Trì, chia sẻ.

Ở Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp-Giáo dục thường xuyên Thanh Trì năm nay có 39 học sinh đoạt giải cấp thành phố trên tổng số 73 học sinh đội tuyển. Hai giáo viên dự thi giáo viên dạy giỏi đều đoạt giải. Theo Giám đốc trung tâm Phạm Thị Hảo, cùng với việc động viên giáo viên tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi, trung tâm khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, tăng tính trải nghiệm và gắn bài học với định hướng nghề nghiệp của học sinh. Sự thay đổi ấy cũng kéo theo những chuyển biến trong cách nhìn về học sinh giáo dục thường xuyên.

Cô Nguyễn Thị Nhung, giáo viên Sinh học của trung tâm, cho rằng, nhiều học sinh ở đây mang cảm giác tự ti khá lâu sau khi bước vào giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên. Có em gần như không còn niềm tin vào khả năng học tập của mình sau một kỳ thi không như mong muốn trước đó. “Điều quan trọng nhất là làm sao để các em tin rằng mình có giá trị và vẫn có thể làm được nhiều điều tốt đẹp cho tương lai”, cô Nhung nói.

Những chuyển động ở các trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên hiện nay phần nào phản ánh những thay đổi của giáo dục trong một xã hội biến động rất nhanh. Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền cho rằng ở giai đoạn này, “năng lực thích ứng và năng lực tự học sẽ quyết định cuộc sống của mỗi con người”.

Ở nhiều trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên, việc học giờ được kéo gần hơn với nghề nghiệp, kỹ năng thực tế và khả năng tự học của học sinh. Có em học nghề song song với học văn hóa, có em vừa học vừa theo đuổi nghệ thuật, thể thao, có em chọn học nghề sớm để giảm gánh nặng cho gia đình. Vì thế, giáo dục thường xuyên hôm nay cũng đang được nhìn khác trước. Không còn chỉ là một giải pháp bổ sung cho giáo dục phổ thông, mô hình này dần trở thành một lựa chọn phù hợp nhiều nhóm người học khác nhau, nhất là khi con đường phát triển của mỗi học sinh giờ không còn giống nhau như trước.

Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội gọi đây là “một hướng đi linh hoạt và nhân văn” trong hệ sinh thái giáo dục của Thủ đô. Và phía sau cách nhìn ấy cũng là một yêu cầu ngày càng rõ hơn với giáo dục hiện đại: Hệ thống giáo dục cần đủ rộng để những học sinh từng chậm một nhịp vẫn có cơ hội đi tiếp theo cách phù hợp mình.