Đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước: Tháo đúng nút thắt để bứt phá

Thách thức rất lớn khi quản trị theo nguyên tắc OECD

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý, đầu tư, quản trị doanh nghiệp nhà nước xác định rõ yêu cầu đẩy mạnh cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, nâng cao hiệu quả hoạt động, áp dụng công nghệ tiên tiến và mô hình quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế. Đây được xem là định hướng chiến lược nhằm tạo cơ sở để khơi thông nguồn lực, phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.

Tại tọa đàm trực tuyến "Đổi mới mô hình quản trị doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới" ngày 29/7, các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp cho rằng, mục tiêu này chỉ có thể đạt được khi những điểm nghẽn về quản trị được tháo gỡ một cách thực chất.

Bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) - cho biết, quản trị doanh nghiệp không chỉ là thách thức của doanh nghiệp nhà nước mà là yêu cầu chung đối với toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp, nhất là khi các nguyên tắc quản trị của OECD liên tục được cập nhật và nâng cao.

Theo bà Thủy, Việt Nam đã có nhiều bước tiến trong nâng cao quản trị công ty đối với doanh nghiệp niêm yết. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp nhà nước, theo Nghị quyết 79, mục tiêu đến năm 2030 có 100% tập đoàn, tổng công ty áp dụng quản trị theo hướng hiện đại, tiệm cận các nguyên tắc OECD là thách thức rất lớn.

Các nguyên tắc quản trị của OECD liên tục được cập nhật và nâng cao tạo thách thức lớn cho quản trị doanh nghiệp.

Một trong những nguyên nhân khiến việc áp dụng các nguyên tắc quản trị OECD gặp nhiều khó khăn là trước đây doanh nghiệp nhà nước chủ yếu được đánh giá dựa trên doanh thu, lợi nhuận, nghĩa vụ ngân sách và quy mô lao động, trong khi các tiêu chí về quản trị chưa được coi trọng tương xứng.

Bên cạnh đó, việc áp dụng các chuẩn mực quản trị hiện đại đòi hỏi chi phí lớn, nguồn nhân lực chất lượng cao và thời gian để thích ứng, trong khi hiệu quả tài chính chưa thể nhìn thấy ngay. Không chỉ vậy, quản trị theo chuẩn OECD còn yêu cầu cả chuỗi giá trị cùng nâng cao tiêu chuẩn, thay vì chỉ một doanh nghiệp đơn lẻ.

"Đây không chỉ là thách thức đối với doanh nghiệp mà còn là thách thức đối với cơ quan quản lý nhà nước. Quá trình triển khai cần có lộ trình cụ thể, sự phối hợp và chia sẻ trách nhiệm giữa các bên", bà Thủy nhấn mạnh.

Ở góc độ chuyên gia, TS Lê Duy Bình - Giám đốc điều hành Economica Việt Nam - cho rằng, để tiệm cận chuẩn quản trị OECD, doanh nghiệp nhà nước trước hết cần tháo gỡ những nút thắt cốt lõi.

Theo ông, yêu cầu đầu tiên là tách bạch rõ vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu với hoạt động điều hành doanh nghiệp. Khi đó, doanh nghiệp sẽ có không gian tự chủ lớn hơn, các quyết định kinh doanh sát với thị trường hơn và giảm phụ thuộc vào mệnh lệnh hành chính.

Cùng với đó là nâng cao tính độc lập của Hội đồng quản trị, tăng cường minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình. Khi thông tin được công khai đầy đủ, doanh nghiệp không chỉ chịu sự giám sát của cơ quan quản lý mà còn của thị trường, các tổ chức tín dụng, đối tác và xã hội, qua đó nâng cao kỷ luật và hiệu quả hoạt động.

Một vấn đề khác cần được tháo gỡ là những rào cản trong việc tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng để tiếp cận các nguồn lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo chuyên gia Lê Duy Bình, doanh nghiệp nhà nước hiện vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc thu hút CEO, chuyên gia và nhân sự trình độ cao do những ràng buộc về cơ chế. Đây là yếu tố cần được cải thiện nếu muốn nâng cao năng lực quản trị theo chuẩn quốc tế.

Doanh nghiệp phải dám thay đổi

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Thanh Bình - Đại tá, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ khách hàng doanh nghiệp, Tổng công ty Viễn thông Viettel cho biết, quá trình đồng hành chuyển đổi số cùng nhiều doanh nghiệp cho thấy doanh nghiệp nhà nước vẫn đang đối mặt với ba rào cản lớn.

Thứ nhất là tư duy và nhận thức. Chuyển đổi số phải bắt đầu từ đổi mới quản trị và trở thành chiến lược của người đứng đầu doanh nghiệp, thay vì chỉ là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ thông tin.

Thứ hai là quy trình và mô hình vận hành còn cũ. Nhiều doanh nghiệp vẫn duy trì bộ máy nhiều tầng nấc, e ngại tinh gọn tổ chức và lựa chọn cách làm thận trọng, khiến quá trình ra quyết định chậm và dễ bỏ lỡ cơ hội thị trường.

Thứ ba là năng lực thực thi. Hạ tầng số ở nhiều doanh nghiệp chưa được đầu tư đồng bộ, dữ liệu còn phân tán, thiếu liên thông giữa các bộ phận, trong khi nguồn nhân lực chưa được đào tạo bài bản về các công nghệ mới. Đây là những rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi số và đổi mới quản trị.

Theo bà Bình, muốn tạo ra kết quả mới thì doanh nghiệp phải mạnh dạn đổi mới cách làm, trong đó chuyển đổi số cần được xem là sự thay đổi phương thức quản trị và điều hành, chứ không đơn thuần là ứng dụng công nghệ.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thu Thủy cho rằng để thực hiện mục tiêu của Nghị quyết số 79-NQ/TW và yêu cầu tăng trưởng hai con số, doanh nghiệp nhà nước cần tiếp tục cơ cấu lại theo hướng tinh gọn đầu mối, tăng quy mô và tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực Nhà nước cần giữ vai trò dẫn dắt.

Theo bà, hệ thống pháp luật mới về quản lý, đầu tư vốn nhà nước đã trao thêm quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong xây dựng chiến lược, kế hoạch kinh doanh và quyết định đầu tư. Vì vậy, điều quan trọng hiện nay là doanh nghiệp phải dám làm, dám chịu trách nhiệm và mạnh dạn đầu tư, đặc biệt cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường liên kết với khu vực tư nhân, doanh nghiệp FDI, các trường đại học và viện nghiên cứu để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; đồng thời tiếp tục hoàn thiện quản trị theo hướng minh bạch và phát triển bền vững. Quản trị tốt chính là nền tảng để doanh nghiệp tăng trưởng nhanh hơn, nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, TS Lê Duy Bình cho biết hiện có ba mô hình quản lý vốn nhà nước tiêu biểu gồm mô hình Temasek của Singapore, mô hình quản lý vốn của Trung Quốc và mô hình các nước Bắc Âu.

Dù cách thức tổ chức khác nhau, các mô hình đều có điểm chung là tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn, tăng tính chuyên nghiệp trong quản trị và trao quyền tự chủ lớn hơn cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các quốc gia đều gắn quyền tự chủ với cơ chế giám sát chặt chẽ, đề cao minh bạch, trách nhiệm giải trình và kỷ luật thị trường. Theo ông Bình, đây là những kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước, song cần vận dụng linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước.