Đổi mới sân khấu, giữ gìn bản sắc trong không gian nghệ thuật số

Nghệ thuật biểu diễn ứng dụng công nghệ giúp mở rộng công chúng, đưa lịch sử và văn hóa đến gần khán giả.

Tuy nhiên theo giới chuyên gia công nghiệp văn hóa, giá trị của sân khấu không nằm ở những hiệu ứng thị giác choáng ngợp, mà ở cách công nghệ góp phần kể câu chuyện văn hóa, làm giàu ngôn ngữ nghệ thuật và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Giữ gìn bản sắc văn hóa

Tại tọa đàm “Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn” diễn ra mới đây, các chuyên gia nhận định công nghệ số đang mở rộng không gian sân khấu, kết hợp hình ảnh, âm thanh và chuyển động nghệ sĩ để đổi mới cách kể chuyện và trải nghiệm của khán giả.

Tại Việt Nam, “Sơn thần – Thủy quái” kết hợp xiếc với 3D mapping, sân khấu nước, ánh sáng và âm nhạc để kể truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh. “Kỳ Yến – Bữa tiệc diệu kỳ” kết nối xiếc, ẩm thực vùng miền và công nghệ trình chiếu, trong khi “Tinh hoa Bắc Bộ” và “Ký ức Hội An” đưa nghệ thuật biểu diễn hòa vào cảnh quan, không gian văn hóa và chất liệu địa phương.

Những thử nghiệm này mở ra cách thể hiện mới cho chất liệu truyền thống. Truyền thuyết được tái hiện bằng hình ảnh sống động, không gian văn hóa trở thành một phần của câu chuyện, còn chương trình biểu diễn kết nối với du lịch và trải nghiệm thực tế.

Tuy nhiên, sân khấu tập hợp nhiều thiết bị hiện đại chưa chắc đã tạo ra tác phẩm có chiều sâu. Điều quan trọng là công nghệ đóng góp gì cho câu chuyện, cảm xúc và giá trị văn hóa mà nghệ sĩ muốn truyền tải.

NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam - cho rằng công nghệ cần tham gia ngay từ khâu hình thành ý tưởng, thay vì chỉ được bổ sung ở giai đoạn hoàn thiện để tạo hiệu ứng. Điều đó đòi hỏi công nghệ phải gắn với ý đồ dàn dựng và ngôn ngữ biểu đạt của nghệ sĩ.

Với nghệ thuật xiếc, hình ảnh kỳ ảo hay không gian trình diễn mới có thể tăng sức hấp dẫn, nhưng không thể thay thế kỹ năng và sự khổ luyện của nghệ sĩ. Với múa rối, công nghệ hỗ trợ tạo dựng cảnh trí, ánh sáng nhưng cần giữ được đặc trưng chuyển động của con rối và nghệ thuật kể chuyện bằng hình thể.

NSND Nguyễn Tiến Dũng - Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam -lưu ý công nghệ cần phù hợp với điều kiện nhà hát và đặc trưng từng loại hình, tránh lấn át ngôn ngữ nghệ thuật. Việc ứng dụng công nghệ đòi hỏi nghệ sĩ thích nghi trong tập luyện, biểu diễn. Ánh sáng và sự thay đổi không gian trình diễn có thể ảnh hưởng đến tầm nhìn, tâm lý và an toàn của nghệ sĩ.

Việc ứng dụng công nghệ đòi hỏi nghệ sĩ thích nghi trong tập luyện và biểu diễn.

Với những tác phẩm khai thác lịch sử, truyền thuyết hoặc di sản, AI có thể hỗ trợ tạo hình ảnh, phục dựng không gian và mở rộng khả năng tưởng tượng. Tuy nhiên, nội dung tái hiện vẫn cần căn cứ tư liệu, tránh để hình ảnh hư cấu làm sai lệch câu chuyện hoặc khiến công chúng nhầm lẫn giữa dữ kiện lịch sử và sáng tạo nghệ thuật.

Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là bảo tồn nguyên trạng mọi hình thức biểu đạt, mà là diễn giải đúng tinh thần chất liệu văn hóa qua ngôn ngữ tạo hình, âm nhạc, động tác và câu chuyện. Công nghệ có thể làm mới hình thức, nhưng chiều sâu tác phẩm vẫn phụ thuộc vào tri thức, cảm xúc và sức sáng tạo của con người.

Theo giới chuyên môn, kết hợp với du lịch, giáo dục và trải nghiệm giúp nghệ thuật biểu diễn ứng dụng công nghệ tiếp cận công chúng mới, đồng thời đưa lịch sử, phong tục và đời sống văn hóa đến gần khán giả qua hình thức trình diễn sinh động.

Hướng đi này có tiềm năng tại các địa phương giàu di sản, tài nguyên văn hóa. Tuy nhiên, để phát triển lâu dài, chương trình cần bảo đảm chất lượng nghệ thuật, duy trì biểu diễn thường xuyên, xây dựng công chúng và tạo nguồn thu tái đầu tư.

Hiệu quả cần được đánh giá không chỉ qua lượng khán giả hay độ lan tỏa trên mạng xã hội, mà còn ở chi phí vận hành, khả năng khai thác thiết bị, thu nhập nghệ sĩ và lợi ích cộng đồng. Với sản phẩm kết hợp nghệ thuật và du lịch, dữ liệu về lượng khách, doanh thu, mức chi tiêu giúp xác định rõ hơn giá trị kinh tế của chương trình.

Theo NSND Trần Ly Ly, việc phát triển công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn cần gắn với hệ thống dữ liệu, tiêu chí và danh mục ưu tiên đầu tư, đồng thời phân biệt hạ tầng dùng chung với công nghệ đặc thù của từng tác phẩm. Điều này giúp hạn chế tình trạng đầu tư thiết bị tốn kém nhưng khai thác không hiệu quả.

Cùng với hạ tầng, nhân lực liên ngành là yếu tố quan trọng. Đạo diễn, nghệ sĩ, kỹ thuật viên và chuyên gia công nghệ cần phối hợp từ đầu quá trình sáng tạo. Các cơ sở đào tạo nghệ thuật cũng cần chú trọng kỹ năng làm việc với công nghệ số, trong khi đội ngũ kỹ thuật phải hiểu đặc trưng của từng loại hình để hỗ trợ đúng nhu cầu.

Vở “Huyền tích Hồ Gươm” - tác phẩm kết hợp nghệ thuật sân khấu với công nghệ AI.

Số hóa tác phẩm, hình ảnh và tư liệu văn hóa có thể phục vụ lưu trữ, nghiên cứu, quảng bá và sáng tạo. Song việc khai thác dữ liệu cần đi cùng bảo vệ bản quyền, quyền sử dụng và chia sẻ tư liệu, bảo đảm lợi ích của nghệ sĩ và những người nắm giữ tri thức văn hóa. Công nghệ càng mở rộng khả năng sao chép, tái tạo thì quyền sáng tạo càng cần được bảo vệ.

Không gian nghệ thuật số sẽ tiếp tục mở rộng, song thiết bị hiện đại không thể thay thế tư duy nghệ thuật, cũng như hiệu ứng thị giác không thể thay thế chiều sâu văn hóa. Điều cần hướng tới không phải sân khấu càng nhiều công nghệ càng tốt, mà là những tác phẩm biết sử dụng phương tiện mới để kể câu chuyện của mình một cách thuyết phục.

Khi công nghệ hòa quyện với bản sắc và sức sáng tạo của con người, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam có thể đổi mới cách thể hiện mà vẫn giữ cốt cách riêng, đưa giá trị truyền thống vào đời sống đương đại và tạo nên những sản phẩm có sức sống lâu dài.