Đổi mới trường chuyên: Phát triển toàn diện nhưng không bỏ sót tài năng đặc biệt
Tinh thần quan trọng của Nghị quyết số 71-NQ/TW là đổi mới mô hình trường chuyên để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia. Vì vậy, thành công của đổi mới không nằm ở việc thay đổi tên gọi khối chuyên, số môn chuyên sâu hay cách tổ chức lớp học, mà ở khả năng phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng hiệu quả hơn.

Hoạt động nghiên cứu của học sinh Trường trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam (Ảnh: Đại Thắng)
Thực hiện theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW là đổi mới mô hình trường chuyên để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên của Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra lấy ý kiến đã có nhiều nội dung đổi mới để phù hợp yêu cầu phát triển giáo dục cùng yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, để đổi mới thực chất, cần xác định rõ mục đích của trường chuyên, bảo đảm sự hài hòa giữa giáo dục toàn diện và đào tạo chuyên sâu, đồng thời cân nhắc tính phù hợp, khả thi của mô hình tuyển sinh và đào tạo.
Báo Nhân Dân trân trọng giới thiệu bài viết của Tiến sĩ Sái Công Hồng, Viện trưởng Viện Khảo thí và Đánh giá chất lượng giáo dục, Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam về nội dung này.
Đổi mới trường chuyên phải bắt đầu từ mục đích đào tạo
Dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên (Dự thảo) đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến là bước đi nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển nhanh chóng, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và sự giao thoa giữa các lĩnh vực khoa học, việc đổi mới trường chuyên là cần thiết. Để đánh giá thấu đáo Dự thảo, trước hết cần làm rõ mục đích cốt lõi của trường chuyên.
Luật Giáo dục xác định trường chuyên dành cho học sinh đạt kết quả xuất sắc trong học tập, nhằm phát triển năng khiếu về một số môn học trên cơ sở bảo đảm giáo dục phổ thông toàn diện, tạo nguồn đào tạo nhân tài cho đất nước.

Đoàn Trường THPT chuyên Chu Văn An tham gia hỗ trợ thí sinh tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026.
Từ quy định này, cần phân biệt giữa đào tạo học sinh giỏi theo môn học với phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng. Kết quả học tập xuất sắc là căn cứ quan trọng nhưng chưa phản ánh đầy đủ năng khiếu và tiềm năng phát triển của học sinh. Những học sinh có tiềm năng nổi trội cũng không phải đều thể hiện qua thành tích học tập hoặc kết quả các kỳ thi.
Mặt khác, tài năng của học sinh rất đa dạng. Có những em nổi trội ở nhiều môn học, có khả năng kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực; nhưng cũng có những em bộc lộ năng khiếu đặc biệt xuất sắc ở một môn học từ rất sớm. Sự khác biệt này đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp trong phát hiện và bồi dưỡng tài năng.
Vì vậy, mục đích cốt lõi của trường chuyên cần được xác định là phát hiện, bồi dưỡng và phát triển học sinh có năng khiếu nổi trội, tạo nguồn đào tạo nhân tài cho đất nước. Đây phải là căn cứ xuyên suốt để đánh giá mô hình tuyển sinh, chương trình giáo dục, tổ chức dạy học và chất lượng trường chuyên.
Những đổi mới phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại
Dự thảo thể hiện sự thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận tổ chức và hoạt động của trường chuyên, phù hợp với xu hướng phát triển giáo dục trong bối cảnh khoa học, công nghệ có những bước tiến nhanh chóng.
Điểm đáng chú ý là định hướng kết hợp nền tảng kiến thức rộng với phát triển chuyên sâu, tăng cường khả năng kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng giáo dục liên ngành, khi nhiều thành tựu khoa học hiện đại được hình thành từ sự giao thoa giữa các ngành khoa học và công nghệ.

Học sinh Trường trung học phổ thông chuyên Chu Văn An (Hà Nội) chúc mừng thầy cô trong dịp 20/11. (Ảnh: ĐẠI THẮNG)
Cùng với đó, Dự thảo chú trọng xây dựng lộ trình học tập linh hoạt hơn. Việc cho phép học sinh trải nghiệm, được tư vấn trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu và có cơ hội điều chỉnh lựa chọn giúp người học nhận diện năng lực, sở trường, từng bước xác định hướng phát triển phù hợp. Đây là sự chuyển dịch theo hướng cá nhân hóa học tập, thay vì xác định quá sớm một lộ trình chuyên sâu cố định.
Đổi mới phương thức tuyển sinh cũng là điểm đáng ghi nhận. Việc chú trọng đánh giá năng lực tư duy, lập luận và giải quyết vấn đề, thay vì chỉ tập trung kiểm tra kiến thức chuyên sâu, có thể giúp nhận diện tốt hơn tiềm năng phát triển của học sinh, đồng thời góp phần hạn chế tình trạng luyện thi chuyên quá sớm.
Một thay đổi quan trọng khác là cách tiếp cận đánh giá chất lượng trường chuyên. Thành tích thi học sinh giỏi vẫn cần được ghi nhận nhưng không nên là thước đo duy nhất. Việc quan tâm đến sự tiến bộ, năng lực nghiên cứu, sáng tạo và sự phát triển tiếp theo của học sinh phù hợp với xu hướng đánh giá chất lượng giáo dục dựa trên kết quả thực chất và giá trị gia tăng.
Đặc biệt, chủ trương tăng cường liên kết giữa trường chuyên với các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp mở ra cơ hội để học sinh tiếp cận sớm với môi trường học thuật, nghiên cứu khoa học và những vấn đề thực tiễn, từng bước hình thành hệ sinh thái phát triển tài năng.
Nhìn tổng thể, những đổi mới này cho thấy định hướng chuyển từ mô hình trường chuyên chủ yếu chú trọng đào tạo học sinh giỏi theo môn học sang mô hình phát triển tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, kết hợp chuyên sâu, liên ngành và gắn với nghiên cứu khoa học. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu ươm tạo nhân tài quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 71.
Phát triển tài năng đa dạng nhưng không bỏ sót tài năng đặc biệt
Một vấn đề cần được cân nhắc khi hoàn thiện Dự thảo là sự cân bằng giữa giáo dục liên ngành và đào tạo chuyên sâu. Khoa học hiện đại phát triển theo hướng liên ngành nhưng đồng thời cũng đòi hỏi năng lực chuyên môn ngày càng sâu. Những thành tựu khoa học có giá trị thường được hình thành từ sự kết hợp giữa nền tảng kiến thức rộng với năng lực chuyên sâu trong một lĩnh vực nhất định.
Theo mô hình Dự thảo, học sinh lựa chọn ba môn học chuyên sâu ở giai đoạn định hướng lựa chọn môn chuyên. Cách tổ chức này có thể phù hợp với những học sinh có năng lực nổi trội ở nhiều lĩnh vực, song chưa hẳn đáp ứng tốt nhất nhu cầu của những học sinh có năng khiếu đặc biệt xuất sắc ở một môn học. Việc phải phân bổ thời gian và nguồn lực cho cả ba môn có thể hạn chế cơ hội phát triển chuyên biệt.

Học sinh Trường trung học phổ thông chuyên Chu Văn An. (Ảnh: ĐẠI THẮNG)
Giáo dục toàn diện không đồng nghĩa với việc áp dụng một lộ trình đào tạo giống nhau cho tất cả học sinh. Tăng cường giáo dục liên ngành cũng không có nghĩa là giảm yêu cầu đào tạo chuyên sâu. Điều quan trọng là tạo điều kiện để mỗi học sinh phát triển theo năng lực, sở trường và tiềm năng riêng.
Vì vậy, chương trình cần được thiết kế linh hoạt, cho phép học sinh lựa chọn số môn và mức độ chuyên sâu phù hợp. Đối với những học sinh có năng khiếu đặc biệt xuất sắc, cần có cơ chế phát hiện sớm, bồi dưỡng riêng và tạo điều kiện tiếp cận chương trình học tập, nghiên cứu ở trình độ cao hơn.
Đây là yêu cầu quan trọng để trường chuyên thực hiện tốt chức năng phát hiện và nuôi dưỡng những tài năng có tiềm năng phát triển vượt trội.
Cần làm rõ việc phân chia khối và tính khả thi của mô hình đào tạo
Một nội dung cần được cân nhắc là việc phân chia các khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Cách tổ chức này có thể tạo thuận lợi cho tuyển sinh và xây dựng chương trình giáo dục nâng cao, nhưng cần làm rõ mục đích sử dụng để bảo đảm phù hợp với đặc điểm năng khiếu của học sinh.
Trong tuyển sinh, đánh giá năng lực theo khối có thể giúp nhận diện năng lực nền tảng và tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, năng khiếu nổi trội của học sinh không phải lúc nào cũng trùng khớp với ranh giới giữa các khối. Có những học sinh đặc biệt xuất sắc ở một môn học nhưng không nhất thiết có năng lực tương đương ở tất cả các môn thuộc cùng khối. Vì vậy, công cụ tuyển sinh cần vừa đánh giá được năng lực chung, vừa có khả năng nhận diện năng khiếu chuyên biệt.
Trong đào tạo, tổ chức theo khối có thể giúp tăng cường kiến thức nền tảng và phát triển năng lực liên ngành. Tuy nhiên, không nên đồng nhất việc phân chia khối với việc áp dụng một lộ trình học tập cố định cho tất cả học sinh. Cần tạo điều kiện để học sinh lựa chọn môn học và kết nối kiến thức giữa các khối, phù hợp với năng lực và định hướng phát triển.
Bên cạnh đó, mô hình giáo dục ba tầng, kết hợp giáo dục phổ thông toàn diện, giáo dục nâng cao theo khối và giáo dục chuyên sâu theo môn học, cũng cần được xem xét kỹ về tính khả thi. Trong điều kiện tổng thời lượng học tập không tăng, việc bổ sung nội dung nâng cao theo khối và các hoạt động liên ngành phải được tính toán hợp lý để bảo đảm thời gian dành cho đào tạo chuyên sâu.
Việc tổ chức các nhóm học theo lựa chọn cá nhân còn đòi hỏi sự linh hoạt về chương trình, thời khóa biểu, đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Do điều kiện giữa các trường chuyên khác nhau, cần có phương án tổ chức phù hợp, tránh áp dụng một mô hình cứng nhắc.
Điều quan trọng là phân chia khối phải phục vụ mục tiêu tuyển chọn và đào tạo, chứ không trở thành giới hạn đối với sự phát triển năng khiếu của học sinh. Tính phù hợp của mô hình cần được đánh giá qua hiệu quả thực tế, thay vì chỉ qua sự thuận tiện trong tổ chức.
Đổi mới cần có lộ trình phù hợp, bảo đảm tính ổn định
Việc chuyển đổi mô hình trường chuyên tác động trực tiếp đến tuyển sinh, định hướng học tập của học sinh và hoạt động của nhà trường. Vì vậy, lộ trình triển khai cần được xem xét thận trọng.
Dự thảo dự kiến áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028 hoặc 2028-2029, tùy theo điều kiện của từng trường. Tuy nhiên, thay đổi đồng thời phương thức tuyển sinh, chương trình giáo dục và tổ chức lớp học đòi hỏi thời gian chuẩn bị, thử nghiệm và đánh giá tác động.

(Ảnh: Trường chuyên Đại học sư phạm)
Đối với học sinh trung học cơ sở, đặc biệt là những em đã có định hướng thi vào trường chuyên theo môn học, thay đổi phương thức tuyển sinh có thể ảnh hưởng đến kế hoạch học tập. Vì vậy, phương thức tuyển sinh mới cần được công bố đủ sớm, bảo đảm minh bạch, ổn định và có thời gian chuyển tiếp hợp lý.
Đối với các trường chuyên, việc chuyển đổi mô hình đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về chương trình, đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và phương thức tổ chức dạy học. Đây không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật mà là thay đổi đáng kể trong mô hình phát hiện và bồi dưỡng tài năng.
Bởi vậy, cần chuẩn bị các điều kiện cần thiết và công bố sớm phương thức tuyển sinh; tổ chức thí điểm tại một số trường có điều kiện khác nhau; đánh giá tác động, điều chỉnh trước khi triển khai rộng rãi. Thời điểm áp dụng cần dựa trên mức độ sẵn sàng và kết quả kiểm chứng thực tiễn, thay vì chỉ căn cứ vào mốc thời gian hành chính.
Đổi mới phải làm nổi bật hơn bản sắc của trường chuyên
Cần lấy mục tiêu phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng làm căn cứ xuyên suốt để lựa chọn mô hình tổ chức, thiết kế chương trình, đổi mới tuyển sinh và đánh giá chất lượng trường chuyên.
Tinh thần quan trọng của Nghị quyết 71 là đổi mới mô hình trường chuyên để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia. Vì vậy, thành công của đổi mới không nằm ở việc thay đổi tên gọi khối chuyên, số môn chuyên sâu hay cách tổ chức lớp học, mà ở khả năng phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng hiệu quả hơn.
Trường chuyên cần tạo cơ hội phát triển cho cả những học sinh có năng lực nổi trội ở nhiều lĩnh vực và những học sinh có năng khiếu đặc biệt xuất sắc ở một lĩnh vực. Giáo dục liên ngành cần được khuyến khích nhưng không thay thế đào tạo chuyên sâu; giáo dục toàn diện cần được bảo đảm nhưng không đồng nghĩa với việc mọi học sinh phải học theo một lộ trình giống nhau.
Do đó, khi hoàn thiện dự thảo Quy chế, cần lấy mục tiêu phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng làm căn cứ xuyên suốt để lựa chọn mô hình tổ chức, thiết kế chương trình, đổi mới tuyển sinh và đánh giá chất lượng trường chuyên.
Giáo dục toàn diện là nền tảng, phát triển năng khiếu chuyên sâu là đặc trưng và đào tạo nhân tài là mục tiêu cốt lõi của trường chuyên. Đổi mới chỉ thực sự thành công khi tạo điều kiện cho mỗi học sinh phát huy tối đa tiềm năng, phát triển được tài năng đa dạng nhưng không bỏ sót những tài năng đặc biệt.

