Đổi mới tư duy lập pháp để thể chế mở đường cho phát triển

Chuyển từ quản lý sang kiến tạo, nâng chất lượng và tốc độ làm luật

- Thưa Trung tướng, ông nhìn nhận như thế nào về thông điệp cốt lõi mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra đối với công tác xây dựng pháp luật trong giai đoạn phát triển mới trong bài phát biểu tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI?

- Bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI không chỉ mang ý nghĩa định hướng cho nhiệm kỳ mới của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, mà còn đặt ra một yêu cầu có tính bước ngoặt: đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật, đưa thể chế trở thành động lực trung tâm của phát triển nhanh và bền vững. Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước những cơ hội và thách thức đan xen, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết, có ý nghĩa chiến lược lâu dài.

Toàn cảnh Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Phạm Thắng

Một trong những điểm nhấn nổi bật trong phát biểu của Tổng Bí thư là yêu cầu chuyển mạnh tư duy lập pháp từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về cách tiếp cận, mà là thay đổi về bản chất của hoạt động xây dựng pháp luật.

Tổng Bí thư đã chỉ rõ: pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang pháp lý thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới, giải phóng mọi nguồn lực trong xã hội. Điều đó đồng nghĩa với việc hoạt động lập pháp phải mang tính kiến tạo, chủ động mở đường cho những mô hình kinh tế mới, công nghệ mới, phương thức quản trị mới. Đây là một yêu cầu mang tính đột phá, đặt Quốc hội vào vị trí trung tâm trong việc định hình tương lai phát triển quốc gia.

- Tổng Bí thư cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi, vừa bảo đảm chất lượng, vừa đẩy nhanh tiến độ. Theo ông, yêu cầu này cần được cụ thể hóa như thế nào?

- Một thực tế đã được nhận diện rõ là hệ thống pháp luật hiện nay còn tồn tại tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu thống nhất, làm giảm hiệu lực, hiệu quả thực thi. Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu phải rà soát tổng thể hệ thống pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch và khả thi.

Điểm mới ở đây không chỉ là yêu cầu sửa đổi, bổ sung từng luật riêng lẻ, mà là tiếp cận theo tư duy hệ thống. Nghĩa là mỗi đạo luật phải được đặt trong tổng thể chung của hệ thống pháp luật, bảo đảm sự liên thông, nhất quán, tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm”, dẫn đến xung đột quy định.

Đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh và đối ngoại, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một hệ thống pháp luật thiếu đồng bộ không chỉ làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước mà còn có thể tạo ra những "khoảng trống" pháp lý, ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia trong bối cảnh tình hình thế giới diễn biến nhanh chóng, phức tạp.

Các đại biểu dự Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Phạm Thắng

Cùng với đó, Tổng Bí thư đã đặt ra yêu cầu kép: vừa phải đẩy nhanh tiến độ xây dựng pháp luật, vừa phải nâng cao chất lượng của các đạo luật. Đây là một thách thức lớn, bởi trên thực tế, hai yếu tố này nhiều khi chưa được cân bằng hợp lý.

Việc ban hành luật chậm trễ sẽ làm lỡ nhịp cơ hội phát triển, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh. Ngược lại, nếu làm nhanh nhưng thiếu nghiên cứu kỹ lưỡng, thiếu tổng kết thực tiễn và đánh giá tác động đầy đủ, sẽ dẫn đến tình trạng luật ban hành nhưng phải sửa đổi liên tục, gây bất ổn cho môi trường đầu tư và niềm tin xã hội.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyên nghiệp hóa quy trình lập pháp: tăng cường vai trò của các cơ quan nghiên cứu, đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học; nâng cao chất lượng thẩm tra; mở rộng phản biện xã hội; và đặc biệt là gắn chặt với thực tiễn. Đây chính là con đường để bảo đảm mỗi đạo luật khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống, có tuổi thọ cao và phát huy hiệu quả lâu dài.

Phân quyền đi đôi kiểm soát, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm

- Trong phát biểu của Tổng Bí thư, yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của hoạt động lập pháp được đặt ra rất rõ, thưa ông?

- Một nội dung quan trọng khác được Tổng Bí thư nhấn mạnh là phải thể chế hóa mạnh mẽ chủ trương phân cấp, phân quyền. Đây là xu hướng tất yếu trong quản trị hiện đại, nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của các địa phương, đồng thời nâng cao hiệu quả điều hành.

Tuy nhiên, phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Vấn đề cốt lõi là phải xác định rõ ràng thẩm quyền, trách nhiệm, đi đôi với cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả. Pháp luật phải là công cụ để thiết lập một hệ thống quản trị minh bạch, trong đó mỗi cấp, mỗi ngành đều biết rõ mình được làm gì, phải chịu trách nhiệm đến đâu.

Trung tướng Trần Đức Thuận dự Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Phạm Thắng

Đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh, việc phân cấp, phân quyền cần được thiết kế thận trọng, bảo đảm vừa phát huy tính linh hoạt ở cơ sở, vừa giữ vững sự chỉ huy thống nhất, tập trung – yếu tố sống còn trong bảo vệ Tổ quốc.

Một điểm mới mang tính nhân văn và thực tiễn sâu sắc là yêu cầu xây dựng pháp luật phải hướng tới phục vụ người dân và doanh nghiệp. Điều này thể hiện rõ sự chuyển đổi từ quản lý sang phục vụ.

Pháp luật không thể trở thành gánh nặng, làm gia tăng chi phí tuân thủ, tạo ra các rào cản hành chính không cần thiết. Ngược lại, pháp luật phải tạo môi trường thuận lợi, ổn định, dễ dự đoán để người dân yên tâm lao động, sản xuất; doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đổi mới sáng tạo.

Đây cũng chính là yếu tố quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và thân thiện sẽ là “lợi thế mềm” trong thu hút đầu tư, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.

- Từ góc độ quốc phòng, an ninh và đối ngoại, ông đánh giá như thế nào về yêu cầu gắn xây dựng pháp luật với chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và bảo vệ vững chắc lợi ích quốc gia?

- Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ Tư, Tổng Bí thư yêu cầu phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong xây dựng và thực thi pháp luật. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn góp phần tăng cường tính công khai, minh bạch, giảm thiểu tiêu cực.

Các ĐBQH dự Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Phạm Thắng

Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật cũng phải tương thích với các cam kết quốc tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập sâu rộng. Đối với lĩnh vực đối ngoại và an ninh, điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia, đồng thời tận dụng các cơ hội từ hợp tác quốc tế.

Từ góc độ quốc phòng, an ninh và đối ngoại, những định hướng mà Tổng Bí thư nêu ra có ý nghĩa hết sức sâu sắc. Một hệ thống pháp luật hiện đại, đồng bộ, hiệu quả chính là nền tảng để xây dựng thế trận lòng dân, củng cố niềm tin xã hội – yếu tố cốt lõi của sức mạnh quốc gia.

Pháp luật cũng là công cụ để thể chế hóa các chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, từ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh truyền thống đến an ninh phi truyền thống như an ninh mạng, an ninh kinh tế, an ninh năng lượng.

Đồng thời, trong hoạt động đối ngoại, pháp luật giúp nâng cao vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế, tạo cơ sở vững chắc để thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa.

ĐBQH Trần Đức Thuận phát biểu tại Tổ 7. Ảnh: Khánh Duy

Theo tôi, bài phát biểu của Tổng Bí thư tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã đặt ra một yêu cầu có tính chiến lược: đưa xây dựng pháp luật trở thành một trong những đột phá quan trọng nhất của giai đoạn phát triển mới. Điểm cốt lõi là đổi mới tư duy lập pháp – từ bị động sang chủ động, từ quản lý sang kiến tạo, từ cục bộ sang hệ thống, từ hành chính sang phục vụ.

Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng Quốc hội, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị. Thực hiện tốt, chúng ta sẽ xây dựng được một nền tảng thể chế vững chắc, tạo động lực mạnh mẽ để đất nước phát triển nhanh, bền vững; đồng thời, bảo đảm vững chắc quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế quốc gia trong kỷ nguyên mới.