Đối tác định hình trật tự

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa tại cuộc hội đàm ở New Delhi, ngày 27/1/2026. Ảnh: ANI/TTXVN

Những biến động sâu sắc về kinh tế, thương mại và an ninh đang thách thức các mô hình hợp tác truyền thống, buộc các đối tác lớn phải tìm kiếm những khuôn khổ hợp tác linh hoạt, thực chất và có khả năng thích ứng cao hơn.

Hai bên thiết lập quan hệ đối tác chiến lược từ năm 2004, trong điều kiện toàn cầu hóa tương đối ổn định và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ vẫn giữ vai trò nền tảng. Tuy nhiên, bối cảnh đó nay đã thay đổi căn bản. Cuộc xung đột Nga - Ukraine buộc EU phải tái cấu trúc các ưu tiên chiến lược, chuyển mạnh sang an ninh - quốc phòng và tự chủ chiến lược. Trong khi đó, Ấn Độ đối mặt với các thách thức dài hạn về an ninh và phát triển, đồng thời tìm cách duy trì không gian tự chủ trong môi trường cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt. Việc Mỹ gia tăng sử dụng các biện pháp thuế quan và công cụ kinh tế mang tính cưỡng ép càng làm gia tăng cảm giác bất ổn đối với cả Brussels lẫn New Delhi.

Do vậy, Hội nghị thượng đỉnh Ấn Độ - EU lần này mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ song phương thông thường, phản ánh nhu cầu của cả hai bên trong việc đa dạng hóa đối tác, giảm thiểu rủi ro chiến lược và xây dựng những trụ cột hợp tác mới phù hợp với một thế giới đang dịch chuyển từ hội nhập sâu sang cạnh tranh có kiểm soát.

Theo nhà phân tích chính sách đối ngoại Harsh V. Pant thuộc Quỹ Nghiên cứu nhà quan sát (ORF), tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại New Delhi (Ấn Độ), hội nghị không nên được nhìn nhận như một thời điểm ký kết đơn lẻ, mà là nỗ lực tái cấu trúc toàn bộ quan hệ Ấn Độ - EU theo hướng dài hạn và có tính thể chế cao hơn.

Trong bức tranh hợp tác đó, việc New Delhi công bố hoàn tất đàm phán Hiệp định thương mại tự do (FTA) ngay trước thềm hội nghị vừa tạo kỳ vọng, vừa đặt ra câu hỏi về vai trò thực sự của thương mại trong quan hệ đối tác đang được định hình lại. Thứ trưởng Thương mại Ấn Độ Rajesh Agrawal nhấn mạnh hiệp định đạt được theo hướng cân bằng và hướng tới tương lai, song việc hiệp định chỉ có hiệu lực từ năm tới, sau quá trình rà soát pháp lý, cho thấy cách tiếp cận thận trọng nhằm giảm tác động đối với các lĩnh vực nhạy cảm.

Từ phía EU, Cao ủy Thương mại và An ninh kinh tế Marcos Šefčovič dẫn lời Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen gọi FTA là “mẹ của mọi thỏa thuận”, mở ra khu vực thương mại tự do khoảng 2 tỷ dân và tạo điều kiện để doanh nghiệp châu Âu tiếp cận sâu hơn thị trường Ấn Độ. Tuy nhiên, việc loại trừ một số lĩnh vực, đặc biệt là nông nghiệp, cho thấy hai bên ưu tiên tính khả thi và hiệu quả thực chất hơn là một thỏa thuận mang tính biểu tượng.

Tiến sĩ Amitendu Palit, chuyên gia nghiên cứu cao cấp và Trưởng nhóm nghiên cứu (Thương mại và Kinh tế) tại Viện Nghiên cứu Nam Á (ISAS), thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS) nhấn mạnh FTA chỉ là một công cụ chính sách, còn hiệu quả dài hạn phụ thuộc vào cách triển khai và cải cách trong nước của Ấn Độ.

Trong khi đó, Giám đốc điều hành Tập đoàn Raymond (hãng chuyên về dệt may và thời trang của Ấn Độ) Gautam Singhania đánh giá: “Thỏa thuận FTA giữa Ấn Độ với EU sẽ giúp đưa Mỹ đến bàn đàm phán”, trong bối cảnh các cuộc đàm phán thương mại giữa Mỹ và Ấn Độ tiếp tục rơi vào trạng thái đình trệ.

Dù vậy, giá trị cốt lõi của hội nghị thượng đỉnh lần này không nằm ở riêng FTA, mà ở nỗ lực mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực mang tính cấu trúc và dài hạn hơn. Trong thông điệp trước thềm hội nghị, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen nhấn mạnh quan hệ EU - Ấn Độ được xây dựng trên mục tiêu chung là cùng giải quyết những thách thức lớn của thế giới, cho thấy Brussels đang nhìn nhận New Delhi không chỉ như một đối tác thương mại, mà là một đối tác chiến lược trong các vấn đề toàn cầu.

Quan điểm này được củng cố khi Phó Chủ tịch EC Kaja Kallas cho rằng EU đang nắm bắt cơ hội để làm sâu sắc hơn quan hệ với Ấn Độ, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh và quốc phòng. Việc lực lượng hải quân EU lần đầu tham gia lễ diễu hành Ngày Cộng hòa Ấn Độ được xem là biểu tượng cho mức độ tin cậy chiến lược đang gia tăng giữa hai bên. Theo các nguồn tin ngoại giao, hội nghị dự kiến thúc đẩy thể chế hóa hợp tác trong các lĩnh vực an ninh - quốc phòng, an ninh hàng hải, chống khủng bố và gìn giữ hòa bình. Giáo sư François Godement, Viên nghiên cứu Chính trị Paris (Pháp), nhận định EU ngày càng coi Ấn Độ là một đối tác an ninh có trách nhiệm và năng lực, chứ không chỉ là một thị trường lớn.

Bên cạnh an ninh, công nghệ và phát triển bền vững nổi lên như những trụ cột hợp tác dài hạn. EU đang thúc đẩy mạnh mẽ các chiến lược về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch, trong khi Ấn Độ đặt mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất và đổi mới công nghệ toàn cầu. Theo chuyên gia Gunjan Jain, Quản lý cấp cao về chiến lược tại Quỹ eGov Foundation ở Bengaluru (Ấn Độ), hợp tác với EU giúp Ấn Độ tiếp cận các chuẩn mực cao hơn về công nghệ và môi trường, đồng thời nâng cao vị thế trong các cấu trúc quản trị toàn cầu. Ở chiều ngược lại, EU coi Ấn Độ là đối tác không thể thiếu để hiện thực hóa các mục tiêu khí hậu và mở rộng quy mô các giải pháp công nghệ xanh.

Một nội dung ít được chú ý hơn nhưng có ý nghĩa lâu dài là hợp tác về di chuyển lao động và kết nối con người. Việc EU mở rộng các kênh tiếp nhận lao động lành nghề từ Ấn Độ không chỉ giúp giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực, mà còn tạo nền tảng xã hội bền vững cho quan hệ song phương, khi người dân hai bên được hưởng lợi trực tiếp từ hợp tác.

Nhìn về phía trước, giới quan sát cho rằng Hội nghị thượng đỉnh Ấn Độ - EU lần thứ 16 có thể trở thành bước ngoặt trong tiến trình tái định vị quan hệ song phương nếu các cam kết đạt được được triển khai một cách nhất quán. Theo nhà phân tích C. Raja Mohan, Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Mỹ Motwani Jadeja thuộc Đại học O.P. Jindal Global (Ấn Độ, và là cựu thành viên Hội đồng Cố vấn an ninh quốc gia Ấn Độ, quan hệ Ấn Độ - EU chỉ có thể chuyển từ “đối tác tiềm năng” sang “đối tác định hình trật tự” nếu các thỏa thuận được chuyển hóa thành hành động cụ thể, đòi hỏi đầu tư chính trị dài hạn và sự điều chỉnh linh hoạt trong cách tiếp cận của cả hai bên.

Trong bối cảnh thế giới tiếp tục phân mảnh, Hội nghị thượng đỉnh Ấn Độ - EU không đơn thuần là một sự kiện ngoại giao thường niên, mà là phép thử đối với năng lực hợp tác thực chất của hai đối tác lớn, cũng như tham vọng xây dựng một quan hệ đối tác toàn diện, có khả năng thích ứng và bền vững trong những năm tới.

Ngọc Thúy (Phóng viên TTXVN tại Ấn Độ)